Dziedzictwo geologiczne województwa śląskiego
Województwo śląskie to przestrzeń, w której natura spotyka się z historią przemysłu. Skałki, odkrywki, kopalnie, hałdy, huty i dawne zakłady przemysłowe tworzą wyjątkowy krajobraz – świadectwo procesów zachodzących na Ziemi oraz działalności człowieka. Zapraszamy do odkrywania tej historii z serwisem „Dziedzictwo geologiczne województwa śląskiego”, dostępnym pod adresem www.geosilesia.eu. To interaktywna mapa geodziedzictwa, która pozwala spojrzeć na region z nowej perspektywy. Wystarczy wpisać nazwę miejscowości, adres lub współrzędne geograficzne, aby odnaleźć interesujące miejsca związane z dziedzictwem geologicznym, geomorfologicznym oraz górniczym i poprzemysłowym. Kolorowe markery przedstawiają obiekty przyporządkowane do dziesięciu kategorii tematycznych. Serwis pełni również funkcję przewodnika geoturystycznego – przy każdym obiekcie znajdziemy szczegółowy opis lokalizacji, uwzględniający jej przynależność administracyjną, a także możliwość wyznaczenia trasy dojazdu. Mapa geodziedzictwa to jednak dopiero początek. W zakładce „GeoŚląsk” można poznać najważniejsze informacje o regionie: jego położeniu, rzeźbie terenu, budowie geologicznej i walorach przyrodniczych. To tutaj łatwiej zrozumieć, jak procesy zachodzące przez miliony lat ukształtowały krajobraz Śląska i stworzyły warunki dla późniejszej działalności człowieka. W „Galerii” historia ożywa dzięki fotografiom i ilustracjom. Prezentują one zarówno ślady dziedzictwa geologicznego, jak i bogate dziedzictwo geokulturowe regionu – górnicze i przemysłowe – które przez dziesięciolecia wpływało na jego krajobraz. Całość uzupełniają regionalne ciekawostki, w tym śląskie „najki”. Dziedzictwo geologiczne nie jest zamkniętym rozdziałem. Wciąż dokonywane są nowe odkrycia, zmieniają się sposoby zagospodarowania dawnych terenów przemysłowych, a zapomniane miejsca zyskują nowe życie. Warto więc zaglądać do zakładki „Wydarzenia”, w której publikowane są aktualności ze świata geologii i geoturystyki. Nieznane terminy wyjaśnia „Słownik”, natomiast „Baza wiedzy” ułatwia dostęp do internetowych materiałów poświęconych zagadnieniom geologii i górnictwa, georóżnorodności oraz geoturystyki.
Na interaktywnej mapie znajdziesz najciekawsze obiekty i miejsca związane z przyrodą nieożywioną województwa śląskiego. Zebrano tu m.in. stanowiska geologiczne zgłoszone do sieci European Geosites (Alexandrowicz 2006)1, obiekty ujęte w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski oraz obiekty opracowane w ramach projektu BioGeo Silesia – ORSIP (Chybiorz i in. 2015; Chybiorz i Kowalska 2017)2. Na mapie zaznaczono również formy ochrony przyrody nieożywionej3, a także obiekty opisane w literaturze przedmiotu (np. Alexandrowicz & Poprawa 2000; Labus i in. 2000; Jureczka 2001; Słomka i in. 2006, 2012) oraz na stronach internetowych4. Uwzględniono także obiekty znajdujące się na terenie proponowanych geoparków5. Mapa pozwala odkrywać nie tylko geologiczne bogactwo regionu, lecz także jego niezwykłe dziedzictwo górnicze i przemysłowe6. Znajdziesz na niej liczne miejsca, które opowiadają historię industrializacji województwa śląskiego i pokazują, jak silnie jego rozwój związany był z geologią.
Wiele z prezentowanych miejsc zostało zagospodarowanych z myślą o turystach i wyposażonych w elementy infrastruktury geoedukacyjnej. Umożliwiają one nie tylko poznawanie naturalnych i antropogenicznych form rzeźby terenu, a także skał, minerałów i skamieniałości, lecz również lepsze zrozumienie procesów geologicznych, które przez miliony lat kształtowały krajobraz regionu. Miejsca te tworzą sieć atrakcji geoturystycznych łączących walory przyrodnicze, kulturowe i edukacyjne.
Szukasz inspiracji do własnej geopodróży? Odwiedź podstronę „Skarby natury” oraz zakładkę „TOP 50”. Znajdziesz tam wyjątkowe atrakcje geoturystyczne województwa śląskiego – od ciekawych form i stanowisk geologicznych po miejsca, w których świat geologii łączy się z historią górnictwa i przemysłu.
Kategorie tematyczne dostępne na interaktywnej mapie7:
OBIEKTY GEOLOGICZNE to miejsca w terenie, w których dana skała (ciało skalne, warstwa) wychodzi na powierzchnię Ziemi. Naturalne odsłonięcie nazywamy wychodnią, natomiast sztuczne – odkrywką (np. kopalnią odkrywkową, kamieniołomem, żwirownią, piaskownią lub glinianką), szurfem, wkopem itp.
OBIEKTY GEOMORFOLOGICZNE to naturalne formy powierzchni Ziemi powstałe na skutek działania czynników zewnętrznych, takich jak erozja, akumulacja rzeczna lub lodowcowa oraz działalność wiatru, np. skałki, jary i przełomy rzeczne, wodospady i kaskady oraz głazy narzutowe i jaskinie.
OBIEKTY WODNE to źródła i wywierzyska, jeziora krasowe oraz podziemne ujęcia wód.
OBIEKTY (PO)PRZEMYSŁOWE to budowle naziemne objęte i nieobjęte ochroną konserwatorską, np. szyby kopalniane, pozostałości hut, wapienniki, a także antropogeniczne formy rzeźby terenu powstałe w wyniku działalności człowieka (np. hałdy poeksploatacyjne). Część obiektów poprzemysłowych została zrewitalizowana i jest obecnie wykorzystywana w celach społecznych, ekonomicznych, kulturalnych, edukacyjnych i rekreacyjnych.
TRASY PODZIEMNE to udostępnione turystycznie obiekty podziemne, takie jak kopalnie, sztolnie, podziemia miejskie i jaskinie.
UZDROWISKA I TĘŻNIE SOLANKOWE to dawne i współczesne uzdrowiska oraz obiekty związane z wykorzystaniem wód mineralnych, takie jak inhalatoria solankowe, zewnętrzne fontanny i tężnie solankowe oraz pijalnie wód.
MUZEA, OŚRODKI EDUKACYJNE I DINOPARKI to ekspozycje muzealne i parki tematyczne upowszechniające wiedzę oraz prezentujące zbiory z zakresu geologii i paleontologii, a także historii górnictwa, hutnictwa, przemysłu cementowego, przetwórstwa kopalin oraz techniki i kultury górniczej.
SZLAKI I ŚCIEŻKI to piesze, rowerowe i samochodowe trasy, które udostępniają oraz popularyzują najciekawsze walory regionu związane z dziedzictwem Ziemi i dziedzictwem przemysłowym.
PUNKTY WIDOKOWE to miejsca naturalne (wzniesienia, szczyty, skałki) oraz sztuczne (platformy, tarasy, wieże zamkowe i obserwacyjne), umożliwiające obserwację naturalnych i sztucznych form powierzchni Ziemi.
WYDARZENIA to regionalne, krajowe i międzynarodowe imprezy popularyzujące dziedzictwo Ziemi oraz dziedzictwo przemysłowe regionu.
Uwaga!
Twórca serwisu internetowego (projektu) nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe podczas zwiedzania obiektów geologicznych, krajobrazowych i poprzemysłowych. Przebywanie na terenie tych obiektów odbywa się dobrowolnie, a ich eksploracja odbywa się na wyłączną odpowiedzialność osób je odwiedzających. Wstęp do niektórych obiektów jest zabroniony. Inne można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem lub po uzyskaniu zgody właściciela. Część obiektów objęta jest różnymi formami ochrony przyrody lub ochrony zabytków, dlatego obowiązują na ich terenie odpowiednie ograniczenia i zakazy (zob. ustawę o ochronie przyrody oraz ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Przykładowo, tylko w niektórych rezerwatach przyrody można poruszać się wyłącznie po wyznaczonych szlakach i ścieżkach. Ponadto wejście do jaskiń znajdujących się na terenie rezerwatów przyrody – z wyjątkiem udostępnionej do ruchu turystycznego Jaskini Głębokiej w rezerwacie Góra Zborów – jest możliwe wyłącznie po uzyskaniu indywidualnego zezwolenia Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach. Osoby planujące takie wejście powinny znać przepisy dotyczące ochrony przyrody, posiadać odpowiednią wiedzę na temat właściwego zachowania w jaskiniach oraz przestrzegać zasad bezpiecznego uprawiania taternictwa jaskiniowego.
Każdy turysta powinien pamiętać, że "przyroda pierwotna nie może być przez turystów niszczona lub zmieniana w jakikolwiek sposób, traci ona bowiem wtedy swoje naturalne piękno i przestaje być atrakcją turystyczną" (Dudziak i in. 1956).
Przypisy
- 1wykaz stanowisk zaproponowanych do European Geosites Network jest dostępny w pierwszej polskiej bazie geostanowisk (Database of Polish Representative Geosites), opracowanej w Instytucie Ochrony Przyrody PAN w Krakowie (Alexandrowicz 2006). W serwisie mapowym GeoSilesia stanowiska te oznaczone są skrótem EGN.
- 2Karty Dokumentacyjne Geostanowisk (KDG) są dostępne w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski (CRGP), prowadzonym przez Państwowy Instytut Geologiczny – PIB. W serwisie mapowym GeoSilesia geostanowiska te oznaczone są skrótami: GM – geostanowisko o randze międzynarodowej, GK – o randze krajowej, GR – o randze regionalnej, GL – o randze lokalnej. Geostanowiska opracowane w ramach projektu BioGeo Silesia – ORSIP, a usunięte z CRGP w 2019 r., oznaczone są skrótami: PGM, PGK, PGR, PGL, gdzie litera P oznacza „proponowane”.
- 3wykazy form ochrony przyrody są dostępne na stronie internetowej: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska → Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody. W serwisie mapowym GeoSilesia formy ochrony przyrody oznaczone są skrótami: RP – rezerwat przyrody, RPN – rezerwat przyrody nieożywionej, SD – stanowisko dokumentacyjne, PP – pomnik przyrody nieożywionej (gdzie: a, b – pomnik wieloobiektowy), ZPK – zespół przyrodniczo-krajobrazowy, UE – użytek ekologiczny. Natomiast obiekty godne ochrony, zaproponowane w literaturze przedmiotu, oznaczone są dodatkowo przedrostkiem P, np. PSD – proponowane stanowisko dokumentacyjne.
- 4Szlak Przyrody Województwa Śląskiego (skrót SzP) to propozycja przygotowana przez Śląską Organizację Turystyczną we współpracy z Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, stanowiąca zestawienie miejsc atrakcyjnych przyrodniczo.
- 5obiekty proponowanych i projektowanych geoparków oznaczone są następującymi skrótami: GB – Geopark Beskid Śląsko-Morawsko-Żywiecki oraz GPJ – Geopark Północnej Jury.
- 6wykazy chronionych obiektów dziedzictwa kulturowego można przeglądać na stronie internetowej: Narodowy Instytut Dziedzictwa → Zabytki w Polsce. W serwisie mapowym GeoSilesia obiekty wpisane do rejestru zabytków oznaczone są skrótem ZT, stanowiska archeologiczne – SA, parki kulturowe – PK, pomniki historii – PH, obiekty położone na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – SZT, zlokalizowane na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego – ERIH, a wpisane na Listę światowego dziedzictwa – UNESCO.
- 7obiekt może należeć do kilku kategorii tematycznych, które można przeglądać w dowolnej kolejności, dopasowując je do własnych potrzeb i zainteresowań. Atrakcje geoturystyczne wymienione w przypisach 1–6 mają własne strony internetowe i/lub materiały drukowane dostępne online. Dlatego w serwisie przyjęto zasadę linkowania, a nie przepisywania i cytowania ich treści. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, kliknij na etykiecie obiektu napis „Więcej”. UWAGA: W pozostałych przypadkach są to odnośniki do internetowych źródeł pierwotnych lub wtórnych opublikowanych w sieci.