Dziedzictwo geologiczne województwa śląskiego

Województwo śląskie to przestrzeń, w której natura spotyka się z historią przemysłu. Skałki, odkrywki, kopalnie, hałdy, huty i dawne zakłady przemysłowe tworzą wyjątkowy krajobraz – świadectwo procesów zachodzących na Ziemi oraz działalności człowieka. Zapraszamy do odkrywania tej historii z serwisem „Dziedzictwo geologiczne województwa śląskiego”, dostępnym pod adresem www.geosilesia.eu. To interaktywna mapa geodziedzictwa, która pozwala spojrzeć na region z nowej perspektywy. Wystarczy wpisać nazwę miejscowości, adres lub współrzędne geograficzne, aby odnaleźć interesujące miejsca związane z dziedzictwem geologicznym, geomorfologicznym oraz górniczym i poprzemysłowym. Kolorowe markery przedstawiają obiekty przyporządkowane do dziesięciu kategorii tematycznych. Serwis pełni również funkcję przewodnika geoturystycznego – przy każdym obiekcie znajdziemy szczegółowy opis lokalizacji, uwzględniający jej przynależność administracyjną, a także możliwość wyznaczenia trasy dojazdu. Mapa geodziedzictwa to jednak dopiero początek. W zakładce „GeoŚląsk” można poznać najważniejsze informacje o regionie: jego położeniu, rzeźbie terenu, budowie geologicznej i walorach przyrodniczych. To tutaj łatwiej zrozumieć, jak procesy zachodzące przez miliony lat ukształtowały krajobraz Śląska i stworzyły warunki dla późniejszej działalności człowieka. W „Galerii” historia ożywa dzięki fotografiom i ilustracjom. Prezentują one zarówno ślady dziedzictwa geologicznego, jak i bogate dziedzictwo geokulturowe regionu – górnicze i przemysłowe – które przez dziesięciolecia wpływało na jego krajobraz. Całość uzupełniają regionalne ciekawostki, w tym śląskie „najki”. Dziedzictwo geologiczne nie jest zamkniętym rozdziałem. Wciąż dokonywane są nowe odkrycia, zmieniają się sposoby zagospodarowania dawnych terenów przemysłowych, a zapomniane miejsca zyskują nowe życie. Warto więc zaglądać do zakładki „Wydarzenia”, w której publikowane są aktualności ze świata geologii i geoturystyki. Nieznane terminy wyjaśnia „Słownik”, natomiast „Baza wiedzy” ułatwia dostęp do internetowych materiałów poświęconych zagadnieniom geologii i górnictwa, georóżnorodności oraz geoturystyki.

Na interaktywnej mapie znajdziesz najciekawsze obiekty i miejsca związane z przyrodą nieożywioną województwa śląskiego. Zebrano tu m.in. stanowiska geologiczne zgłoszone do sieci European Geosites (Alexandrowicz 2006)1, obiekty ujęte w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski oraz obiekty opracowane w ramach projektu BioGeo Silesia – ORSIP (Chybiorz i in. 2015; Chybiorz i Kowalska 2017)2. Na mapie zaznaczono również formy ochrony przyrody nieożywionej3, a także obiekty opisane w literaturze przedmiotu (np. Alexandrowicz & Poprawa 2000; Labus i in. 2000; Jureczka 2001; Słomka i in. 2006, 2012) oraz na stronach internetowych4. Uwzględniono także obiekty znajdujące się na terenie proponowanych geoparków5. Mapa pozwala odkrywać nie tylko geologiczne bogactwo regionu, lecz także jego niezwykłe dziedzictwo górnicze i przemysłowe6. Znajdziesz na niej liczne miejsca, które opowiadają historię industrializacji województwa śląskiego i pokazują, jak silnie jego rozwój związany był z geologią.

Wiele z prezentowanych miejsc zostało zagospodarowanych z myślą o turystach i wyposażonych w elementy infrastruktury geoedukacyjnej. Umożliwiają one nie tylko poznawanie naturalnych i antropogenicznych form rzeźby terenu, a także skał, minerałów i skamieniałości, lecz również lepsze zrozumienie procesów geologicznych, które przez miliony lat kształtowały krajobraz regionu. Miejsca te tworzą sieć atrakcji geoturystycznych łączących walory przyrodnicze, kulturowe i edukacyjne.

Szukasz inspiracji do własnej geopodróży? Odwiedź podstronę „Skarby natury” oraz zakładkę „TOP 50”. Znajdziesz tam wyjątkowe atrakcje geoturystyczne województwa śląskiego – od ciekawych form i stanowisk geologicznych po miejsca, w których świat geologii łączy się z historią górnictwa i przemysłu.

Kategorie tematyczne dostępne na interaktywnej mapie7:

  • OBIEKTY GEOLOGICZNE to miejsca w terenie, w których dana skała (ciało skalne, warstwa) wychodzi na powierzchnię Ziemi. Naturalne odsłonięcie nazywamy wychodnią, natomiast sztuczne – odkrywką (np. kopalnią odkrywkową, kamieniołomem, żwirownią, piaskownią lub glinianką), szurfem, wkopem itp.

  • OBIEKTY GEOMORFOLOGICZNE to naturalne formy powierzchni Ziemi powstałe na skutek działania czynników zewnętrznych, takich jak erozja, akumulacja rzeczna lub lodowcowa oraz działalność wiatru, np. skałki, jary i przełomy rzeczne, wodospady i kaskady oraz głazy narzutowe i jaskinie.

  • OBIEKTY WODNE to źródła i wywierzyska, jeziora krasowe oraz podziemne ujęcia wód.

  • OBIEKTY (PO)PRZEMYSŁOWE to budowle naziemne objęte i nieobjęte ochroną konserwatorską, np. szyby kopalniane, pozostałości hut, wapienniki, a także antropogeniczne formy rzeźby terenu powstałe w wyniku działalności człowieka (np. hałdy poeksploatacyjne). Część obiektów poprzemysłowych została zrewitalizowana i jest obecnie wykorzystywana w celach społecznych, ekonomicznych, kulturalnych, edukacyjnych i rekreacyjnych.

  • TRASY PODZIEMNE to udostępnione turystycznie obiekty podziemne, takie jak kopalnie, sztolnie, podziemia miejskie i jaskinie.

  • UZDROWISKA I TĘŻNIE SOLANKOWE to dawne i współczesne uzdrowiska oraz obiekty związane z wykorzystaniem wód mineralnych, takie jak inhalatoria solankowe, zewnętrzne fontanny i tężnie solankowe oraz pijalnie wód.

  • MUZEA, OŚRODKI EDUKACYJNE I DINOPARKI to ekspozycje muzealne i parki tematyczne upowszechniające wiedzę oraz prezentujące zbiory z zakresu geologii i paleontologii, a także historii górnictwa, hutnictwa, przemysłu cementowego, przetwórstwa kopalin oraz techniki i kultury górniczej.

  • SZLAKI I ŚCIEŻKI to piesze, rowerowe i samochodowe trasy, które udostępniają oraz popularyzują najciekawsze walory regionu związane z dziedzictwem Ziemi i dziedzictwem przemysłowym.

  • PUNKTY WIDOKOWE to miejsca naturalne (wzniesienia, szczyty, skałki) oraz sztuczne (platformy, tarasy, wieże zamkowe i obserwacyjne), umożliwiające obserwację naturalnych i sztucznych form powierzchni Ziemi.

  • WYDARZENIA to regionalne, krajowe i międzynarodowe imprezy popularyzujące dziedzictwo Ziemi oraz dziedzictwo przemysłowe regionu.

Uwaga!

Twórca serwisu internetowego (projektu) nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe podczas zwiedzania obiektów geologicznych, krajobrazowych i poprzemysłowych. Przebywanie na terenie tych obiektów odbywa się dobrowolnie, a ich eksploracja odbywa się na wyłączną odpowiedzialność osób je odwiedzających. Wstęp do niektórych obiektów jest zabroniony. Inne można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem lub po uzyskaniu zgody właściciela. Część obiektów objęta jest różnymi formami ochrony przyrody lub ochrony zabytków, dlatego obowiązują na ich terenie odpowiednie ograniczenia i zakazy (zob. ustawę o ochronie przyrody oraz ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Przykładowo, tylko w niektórych rezerwatach przyrody można poruszać się wyłącznie po wyznaczonych szlakach i ścieżkach. Ponadto wejście do jaskiń znajdujących się na terenie rezerwatów przyrody – z wyjątkiem udostępnionej do ruchu turystycznego Jaskini Głębokiej w rezerwacie Góra Zborów – jest możliwe wyłącznie po uzyskaniu indywidualnego zezwolenia Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach. Osoby planujące takie wejście powinny znać przepisy dotyczące ochrony przyrody, posiadać odpowiednią wiedzę na temat właściwego zachowania w jaskiniach oraz przestrzegać zasad bezpiecznego uprawiania taternictwa jaskiniowego.

Każdy turysta powinien pamiętać, że "przyroda pierwotna nie może być przez turystów niszczona lub zmieniana w jakikolwiek sposób, traci ona bowiem wtedy swoje naturalne piękno i przestaje być atrakcją turystyczną" (Dudziak i in. 1956).

Przypisy

  1. 1wykaz stanowisk zaproponowanych do European Geosites Network jest dostępny w pierwszej polskiej bazie geostanowisk (Database of Polish Representative Geosites), opracowanej w Instytucie Ochrony Przyrody PAN w Krakowie (Alexandrowicz 2006). W serwisie mapowym GeoSilesia stanowiska te oznaczone są skrótem EGN.
  2. 2Karty Dokumentacyjne Geostanowisk (KDG) są dostępne w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski (CRGP), prowadzonym przez Państwowy Instytut Geologiczny – PIB. W serwisie mapowym GeoSilesia geostanowiska te oznaczone są skrótami: GM – geostanowisko o randze międzynarodowej, GK – o randze krajowej, GR – o randze regionalnej, GL – o randze lokalnej. Geostanowiska opracowane w ramach projektu BioGeo Silesia – ORSIP, a usunięte z CRGP w 2019 r., oznaczone są skrótami: PGM, PGK, PGR, PGL, gdzie litera P oznacza „proponowane”.
  3. 3wykazy form ochrony przyrody są dostępne na stronie internetowej: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska → Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody. W serwisie mapowym GeoSilesia formy ochrony przyrody oznaczone są skrótami: RP – rezerwat przyrody, RPN – rezerwat przyrody nieożywionej, SD – stanowisko dokumentacyjne, PP – pomnik przyrody nieożywionej (gdzie: a, b – pomnik wieloobiektowy), ZPK – zespół przyrodniczo-krajobrazowy, UE – użytek ekologiczny. Natomiast obiekty godne ochrony, zaproponowane w literaturze przedmiotu, oznaczone są dodatkowo przedrostkiem P, np. PSD – proponowane stanowisko dokumentacyjne.
  4. 4Szlak Przyrody Województwa Śląskiego (skrót SzP) to propozycja przygotowana przez Śląską Organizację Turystyczną we współpracy z Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, stanowiąca zestawienie miejsc atrakcyjnych przyrodniczo.
  5. 5obiekty proponowanych i projektowanych geoparków oznaczone są następującymi skrótami: GB – Geopark Beskid Śląsko-Morawsko-Żywiecki oraz GPJ – Geopark Północnej Jury.
  6. 6wykazy chronionych obiektów dziedzictwa kulturowego można przeglądać na stronie internetowej: Narodowy Instytut Dziedzictwa → Zabytki w Polsce. W serwisie mapowym GeoSilesia obiekty wpisane do rejestru zabytków oznaczone są skrótem ZT, stanowiska archeologiczne – SA, parki kulturowe – PK, pomniki historii – PH, obiekty położone na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – SZT, zlokalizowane na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego – ERIH, a wpisane na Listę światowego dziedzictwa – UNESCO.
  7. 7obiekt może należeć do kilku kategorii tematycznych, które można przeglądać w dowolnej kolejności, dopasowując je do własnych potrzeb i zainteresowań. Atrakcje geoturystyczne wymienione w przypisach 1–6 mają własne strony internetowe i/lub materiały drukowane dostępne online. Dlatego w serwisie przyjęto zasadę linkowania, a nie przepisywania i cytowania ich treści. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, kliknij na etykiecie obiektu napis „Więcej”. UWAGA: W pozostałych przypadkach są to odnośniki do internetowych źródeł pierwotnych lub wtórnych opublikowanych w sieci.