Skarby natury

Województwo śląskie należy do najbardziej uprzywilejowanych obszarów Polski pod względem walorów geologicznych, geomorfologicznych i hydrologicznych. Wśród osobliwości przyrody nieożywionej, ważnych w skali całego kraju należy wymienić (Chybiorz i Tyc 2012; Chybiorz i in. 2015 – zmienione):

antyklinę Siewierza, gdzie na węglanowych skałach środkowego dewonu niezgodnie zalegają dolomity środkowego triasu. W rejonie Dziewek znajdują się odsłonięcia reperowe oraz ruiny dawnych wapienników, a także czynne kamieniołomy: Podleśna, Nowa Wioska i Siewierz;
kompleks skał węglonośnych karbonu Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, z unikatowymi w skali międzynarodowej odsłonięciami w Dąbrowie Górniczej, Katowicach-Brynowie i Czerwionce-Leszczynach. Niestety, odsłonięcie w Dąbrowie Górniczej uległo degradacji, obiekt w Katowicach-Brynowie został zalany i przekształcony w zbiornik wodny, natomiast wyrobisko w Czerwionce-Leszczynach zrekultywowano. Dziedzictwo geologiczne i górnicze regionu można dziś poznawać w udostępnionych do zwiedzania obiektach: Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu oraz Kopalni Ćwiczebnej Muzeum Miejskiego „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej. Uzupełnieniem są stanowiska dokumentacyjne, w tym kamieniołom piaskowców karbońskich w Łaziskach Górnych oraz wyrobisko Skałka w Rydułtowach;
kompleks skał węglanowych progu środkowotriasowego (Garbu Tarnogórskiego) z tzw. dolomitami kruszconośnymi, z których przez stulecia wydobywano rudy ołowiu, srebra i cynku na obszarze między Tarnowskimi Górami a Sławkowem. Dziedzictwo dawnego górnictwa można poznać w Zabytkowej Kopalni Srebra oraz Sztolni Czarnego Pstrąga, gdzie organizowany jest podziemny spływ łodziami. Obiekty te wchodzą w skład „Kopalni rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach” – jedynego obiektu z województwa śląskiego wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wiele dawnych kamieniołomów i wyrobisk zyskało funkcje edukacyjne i rekreacyjne, m.in. stanowiska dokumentacyjne Srocza Góra i Blachówka, kompleks GEOsfera i Park Gródek w Jaworznie, a także wyrobiska i piece wapienne w Mikołowie-Mokrem. Wyjątkowe znaczenie naukowe ma glinianka w Miedarach, gdzie odkryto liczne skamieniałości sprzed około 240 mln lat, należące zarówno do zwierząt lądowych, jak i morskich. Trwa również rewitalizacja pierwszej na ziemiach polskich cementowni – Cementowni Grodziec (1857–1979);
kompleks skał progu górnotriasowego (Progu Woźnickiego) z lisowickim pziomem kościonośnym – jednym z najważniejszych stanowisk paleontologicznych późnego triasu w Europie. Odsłonięcia reperowe znajdują się w Lipiu Śląskim, Patoce, Woźnikach, Porębie oraz na hałdzie Zawiercie-Marciszów. W Lipiu Śląskim odkryto szczątki pierwszego opisanego z Polski dinozaura drapieżnego oraz jednego z największych znanych gadów ssakokształtnych; znaleziska te są prezentowane w Muzeum Paleontologicznym w Lisowicach. Z kolei żółwie z Poręby reprezentują najstarszą znaną linię ewolucyjną tej grupy zwierząt, a informacje o tym odkryciu przedstawiono na tablicach edukacyjnych przy miejscowej tężni;
kompleks skał ilastych jury środkowej, zawierających syderyty ilaste występujące w postaci pokładów i sferosyderytów, tworzący Częstochowskie Zagłębie Rudonośne rozciągające się od Zawiercia po Wieluń. Przez stulecia eksploatowano tu rudy żelaza metodami powierzchniowymi, szybikowymi, upadowymi i głębinowymi; wydobycie zakończono w 1982 roku. Pamiątką po dawnym górnictwie są liczne hałdy, zwały i składowiska, które do dziś stanowią charakterystyczne elementy krajobrazu regionu. Jego dziedzictwo dokumentuje również Muzeum Górnictwa Rud Żelaza w Częstochowie;
kompleks skał progu górnojurajskiego (Wyżyny Częstochowskiej) z charakterystycznymi wapiennymi ostańcami – dawnymi rafami gąbkowo-glonowymi – oraz licznymi jaskiniami o wyjątkowych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Do najbardziej znanych należą Okiennik Wielki i Góra Biakło, a także rezerwaty przyrody: Zielona Góra, Sokole Góry, Parkowe, Ostrężnik, Góra Zborów z udostępnioną do zwiedzania Jaskinią Głęboką, Góra Chełm i Smoleń. W wielu jaskiniach zachowały się szczątki kopalnej fauny oraz ślady pobytu człowieka pradziejowego, dokumentujące przemiany środowiska zachodzące od miocenu. W średniowieczu na ostańcach wznoszono zamki obronne, m.in. w Olsztynie, Mirowie, Bobolicach, Ogrodzieńcu i Smoleniu. Zamek Ogrodzieniec, położony na Górze Janowskiego (515,6 m n.p.m.), jest najwyżej usytuowaną warownią na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Walory geologiczne regionu prezentuje również zagospodarowany dydaktycznie i rekreacyjnie kamieniołom Lipówka w Rudnikach koło Częstochowy;
kompleks najstarszych utworów zachodniej części Karpat fliszowych, obejmujący skały fliszu wapiennego płaszczowiny cieszyńskiej. Jego naturalne i sztuczne odsłonięcia znajdują się na Pogórzu Śląskim, m.in. na stanowiskach dokumentacyjnych w Cieszynie i Goleszowie, oraz w okolicach Żywca. W górnojurajskich i dolnokredowych utworach węglanowych występują unikatowe skały magmowe – cieszynity – oraz źródła z aktywną depozycją martwic wapiennych, zwane Cieszyńskimi Źródłami Tufowymi. Cieszynit jest jedyną skałą magmową opisaną po raz pierwszy w okolicach Cieszyna, której nazwa została przyjęta w światowej nomenklaturze petrograficznej;
interesujące wychodnie skalne w Beskidzie Śląskim, Beskidzie Małym i Beskidzie Żywieckim. Do najcenniejszych osobliwości geomorfologicznych należą pomnikowe skałki, największy wodospad w polskich Beskidach – wodospad w Sopotni Wielkiej, najwyższy wodospad w Beskidzie Małym – Dusica – oraz Kaskady Rodła na Białej Wisełce, spływającej ze stoków Baraniej Góry. Ochroną w formie stanowisk dokumentacyjnych objęto dwa nieczynne kamieniołomy w Ustroniu – Skalica i Czantoria. Walory geologiczne regionu uzupełniają zagospodarowane turystycznie dawne kamieniołomy w Kozach oraz Geo-Park Glinka w Ujsołach;
osuwiska skalne oraz związane z nimi jaskinie niekrasowe stanowią jedne z najcenniejszych walorów przyrody nieożywionej Beskidu Śląskiego. Do najcenniejszych obiektów należą rezerwat przyrody nieożywionej „Kuźnie” w gminie Lipowa, stanowisko dokumentacyjne „Zamczysko na Ściszków Groniu” w gminie Łękawica, a także Jaskinia Wiślańska – najdłuższa znana jaskinia polskich Beskidów i Karpat fliszowych. W pobliżu Przełęczy Salmopolskiej znajduje się również Jaskinia Malinowska, będąca pomnikiem przyrody i obiektem udostępnionym do zwiedzania;
Pustynia Błędowska to jedna z największych osobliwości przyrodniczych i krajobrazowych Polski, położona na pograniczu województw śląskiego i małopolskiego. Warto również odwiedzić Pustynię Siedlecką w gminie Janów;

a ponadto:

północna część województwa śląskiego oraz południowe krańce województwa łódzkiego tworzą wyjątkowy pod względem geomorfologicznym obszar. Przełomowe odcinki Liswarty i Warty, przecinające Jurę Polską i przyległe obszary, zostały przemodelowane w wyniku nasunięcia lądolodu Warty. Na Wyżynie Wieluńskiej znajduje się rezerwat przyrody nieożywionej „Szachownica” – największa w Polsce jaskinia o genezie proglacjalnej, rozwinięta w wapieniach górnej jury;
jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej jest próg skalny zwany kuestą jurajską, będący jednocześnie jednym z najlepszych punktów widokowych regionu. U jego podnóża, na granicy z wychodniami utworów jury środkowej, biją liczne źródła;
wzdłuż południowej granicy województwa śląskiego przebiega kontynentalny dział wodny, oddzielający zlewiska Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. W okolicach Koniakowa około 0,2% powierzchni województwa odwadniają potoki Czadeczka i Krężelka, należące do zlewiska Morza Czarnego. Pozostała część regionu, poprzez dorzecza Odry (55,3%) i Wisły (44,5%), należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Na terenie województwa znajdują się również źródła Wisły, Warty i Pilicy. Taki układ sieci rzecznej sprawia, że województwo śląskie jest jedynym w Polsce, przez które przepływają trzy najdłuższe rzeki kraju: Wisła, Odra i Warta;
Masyw Pilska w Beskidzie Żywieckim wyróżnia się bogactwem atrakcyjnych form rzeźby terenu, obejmujących osuwiska, skałki oraz formy i osady polodowcowe. Znajduje się tu również najwyżej położony punkt województwa śląskiego – 1534,1 m n.p.m.;
w województwie śląskim zachowały się również naturalne, nieuregulowane odcinki dużych rzek. Szczególne znaczenie ma objęty ochroną graniczny odcinek Odry w gminie Krzyżanowice, znany jako Graniczny Meander Odry i uznawany za unikat w skali międzynarodowej. Z pobliskich żwirowni w Roszkowie i Krzyżanowicach pochodzą szczątki mamutów, słoni leśnych oraz subfosylne pnie dębów, zwane czarnymi dębami. Z kolei w dolinie Kłodnicy odkryto w latach 50. XX wieku najsłynniejsze i największe w Polsce cmentarzysko megafauny plejstoceńskiej;
szczególnie atrakcyjne są wyżynne odcinki rzek, zasilane licznymi i wydajnymi źródłami. Wyróżniają się wśród nich przełomy Warty pod Mstowem i Białej Przemszy pod Okradzionowem oraz szerokie, podmokłe doliny o naturalnym, meandrowym charakterze: Liswarty powyżej ujścia do Warty, Pilicy powyżej Szczekocin i Białej Przemszy poniżej Sławkowa;
w centralnej części województwa śląskiego rozciąga się największy w Polsce zespół antropogenicznych zbiorników wodnych, określany mianem Górnośląskiego Pojezierza Antropogenicznego.

Skały, minerały i skamieniałości województwa śląskiego można poznawać nie tylko w naturalnych i sztucznych odsłonięciach, lecz także w muzeach, ośrodkach edukacyjnych i lapidariach, m.in. w Lisowicach, Częstochowie, Podlesicach, Leśniowie, Smoleniu, Sławkowie, Dąbrowie Górniczej, Sosnowcu, Górze Siewierskiej, Bytomiu, Zabrzu, Gliwicach i Wiśle. Geodziedzictwo regionu inspiruje również do organizacji wydarzeń popularyzujących nauki o Ziemi, takich jak pikniki geologiczne, festiwale oraz giełdy minerałów i skamieniałości.

W siedmiu gminach północnej części Wyżyny Częstochowskiej PIG-PIB realizuje projekt „Geopark Północnej Jury”. W jego ramach powstają tematyczne ścieżki edukacyjne prezentujące walory przyrodnicze regionu oraz ukazujące związki między jego budową geologiczną, światem przyrody ożywionej a rozwojem gospodarczym tych terenów – zarówno w przeszłości, jak i współcześnie.

Pamiętaj że „Nie człowiek wyznacza granice naturze. To natura wyznacza granice nam”.

Z dziedzictwem geologicznym ściśle związane jest dziedzictwo górniczo-przemysłowe, łączące zasoby przyrody nieożywionej z historią gospodarczą oraz rozwojem techniki. Tradycje górnictwa rud żelaza w Częstochowskim Obszarze Rudonośnym można poznać w Muzeum Górnictwa Rud Żelaza w Częstochowie, natomiast dzieje górnictwa i hutnictwa żelaza w Ustroniu przedstawia ekspozycja Muzeum Ustrońskiego. Dziedzictwo hutnictwa żelaza i stali dokumentuje Muzeum Hutnictwa w Chorzowie, a historię huty żelaza i Odlewni Żeliwa w Węgierskiej Górce przybliża interaktywne muzeum działające przy zakładzie. Powstające w Kaletach Centrum Żelaznego Szlaku będzie ukazywać dzieje hutnictwa żelaza na terenach położonych nad Małą Panwią. Z kolei rozwój hutnictwa cynku na Górnym Śląsku prezentuje Muzeum Hutnictwa Cynku WALCOWNIA w Katowicach.

Cennym elementem dziedzictwa techniki górniczej są dawne kopalnie węgla kamiennego, których zachowane obiekty naziemne pełnią dziś funkcje turystyczne, edukacyjne i społeczne. Do najważniejszych przykładów należą strefa Carnall Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu, Zabytkowa Kopalnia Ignacy w Rybniku, Kopalnia Saturn w Czeladzi, kompleks dawnej Kopalni Katowice – obecna siedziba Muzeum Śląskiego, kompleks Moszczenica w Jastrzębiu-Zdroju z wystawą Carbonarium oraz rekreacyjno-edukacyjny ParkAny na terenie dawnej KWK Anna w Pszowie. Ofertę tę uzupełnia centrum wiedzy o węglu Carboneum, mieszczące się w odrestaurowanej wieży ciśnień w Zabrzu.

Zestawienie najciekawszych atrakcji geoturystycznych województwa śląskiego przedstawiono w zakładce „TOP 50”.

Ryszard Chybiorz / 01.08.2022 / Ostatnia aktualizacja 28.09.2026.