GeoSilesia

Budowa geologiczna na powierzchni podczwartorzędowej

Na powierzchni podczwartorzędowej, czyli po usunięciu utworów czwartorzędu, występują utwory neogenu, paleogenu, mezozoiku oraz młodszego paleozoiku. Informacje o wgłębnej budowie geologicznej województwa przedstawiono na szkicach geologicznych odkrytych w skali 1:100 000 (SMGP 50k) oraz na mapach odkrytych Mapy geologicznej Polski w skali 1:200 000. Są one dostępne bezpłatnie w Portalu Geologia CBDG.

Budowa geologiczna na powierzchni podkenozoicznej

Na powierzchni podkenozoicznej, czyli po usunięciu utworów czwartorzędu, neogenu i paleogenu (zob. Portal Geologia CBDG), występuje osiem głównych jednostek tektonicznych (Karnkowski, 2008). W wierceniach stwierdzono, że pod Karpatami, oprócz karbonu i dewonu, występują także osady kambru dolnego oraz prekambru (Paul i in., 1996; Oszczypko, 2006; Oszczypko i in., 2008; Golonka i in., 2013; Mikołajczak i in., 2021).

Budowa geologiczna na powierzchni podpermskiej

Na powierzchni podpermskiej, czyli bez osadów kenozoicznych i mezozoiczno-permskich, oprócz wspomnianych wyżej utworów prekambru (górnoproterozoicznych), kambru, dewonu i karbonu, występują również osady ordowiku i syluru oraz skały magmowe związane ze strefą uskokową Kraków–Lubliniec. Strefa ta przecina i przemieszcza wszystkie serie skalne prekambru i paleozoiku (po perm włącznie) bloku górnośląskiego względem bloku małopolskiego.

W województwie śląskim wgłębną budowę geologiczną rozpoznano na podstawie 5 941 otworów wiertniczych o głębokości powyżej 200 m. Najgłębszy otwór, Rycerka Dolna-1, odwiercono w Soli (gmina Rajcza). Osiągnął on głębokość 4 330 m. Najstarsze skały (prekambryjskie) udokumentowano w 11 otworach o zróżnicowanej głębokości – od 1 372 m (Wola Libertowska, gmina Żarnowiec) do 3 787,7 m (Bystra IG-1, gmina Radziechowy-Wieprz).

Najstarsze udokumentowane skały w regionie Goczałkowic (otwór Goczałkowice IG-1) – górnoproterozoiczne – mają około 550–570 mln lat. Występujące na powierzchni terenu w Dziewkach k. Siewierza wapienie środkowego dewonu mają około 385 mln lat, natomiast powszechnie znane górnokarbońskie utwory węglonośne zapadliska górnośląskiego liczą około 307–328 mln lat. Strefie uskokowej Kraków–Lubliniec towarzyszy waryscyjski magmatyzm datowany na dewon (ems), karbon (wizen) oraz wczesny perm (Nawrocki i in., 2010).

Propozycję szczegółowej regionalizacji tektonicznej wgłębnych pięter strukturalnych (podpermskiego i poddewońskiego) przedstawiono m.in. w pracach Buły i in. (2002, 2008) oraz Nawrockiego i Beckera (2017).

Przekrój geologiczny wg Buły i in. (2008, zmieniony), gdzie: 1 – płaszczowiny karpackie, 2 – utwory pokrywy permsko-mezozoiczno-kenozoicznej, 3 – waryscyjskie granitoidy, 4 – górnokarbońskie utwory węglonośne Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, 5 – utwory klastyczne karbonu dolnego (kulm), 6 – utwory węglanowe dewonu i karbonu dolnego, 7 – utwory syluru bloku małopolskiego (BM), 8 – utwory ordowiku, 9 – utwory kambru środkowego i kambru górnego (?) bloku górnośląskiego, 10 – utwory kambru dolnego bloku górnośląskiego, 11 – anchimetamorficzne skały klastyczne ediakaru (górnoproterozoiczne), 12 – górnoproterozoiczne (neoproterozoiczne) skały krystaliczne bloku górnośląskiego (Brunovistulicum), 13 – proterozoiczne (meta)bazyty i (meta)ultrabazyty przypuszczalnego szwu ofiolitowego, 14 – archaiczno-dolnoproterozoiczne (karelskie) skały krystaliczne bloku górnośląskiego, 15 – uskoki (SUKL – strefa uskokowa Kraków–Lubliniec), 16 – nasunięcie płaszczowin karpackich.

Granicę Górnośląskiego Zagłębia Węglowego (GZW) wyznacza zasięg utworów węglonośnych karbonu górnego, a częściowo także linie uskoków. Karbon rozpoczyna się od asocjacji węglanowej (środkowy i górny turnej oraz dolny i środkowy wizen), przechodzącej w morskie osady klastyczne asocjacji fliszowej (kulmowej), a następnie w molasowe osady węglonośne. Charakterystyczną cechą tych osadów jest ich wyraźna dwudzielność. Starszą część profilu budują skały wykształcone w warunkach sedymentacji paralicznej, z wyraźnie zaznaczającymi się wpływami okresowych zalewów morskich. Osady te zalegają zgodnie, bez przerw sedymentacji, na morskich osadach kulmu, ujmowanych jako warstwy malinowickie (górny wizen i dolny namur A), które we wschodniej części są korelowane z warstwami zalaskimi, a w części zachodniej (czeskiej) – z warstwami kijowickimi. Młodszą część osadów węglonośnych tworzą utwory wykształcone wyłącznie w warunkach lądowych, bez wpływów morskich, zalegające na utworach paralicznych z luką stratygraficzną. Sedymentację lądową rozpoczynają osady określane jako górnośląska seria piaskowcowa, wieku namur A–C. Występują w niej dość grube pokłady węgla o miąższości 4–8 m. Najgrubszy pokład osiąga 24 m (pokład 510 – Reden). Drugą jednostką litostratygraficzną jest seria mułowcowa, zaliczana do westfalu A–B. Pokłady węgla są tu liczne, cienkie i zmienne (do 1,5 m). Sedymentację lądową utworów węglonośnych kończy krakowska seria piaskowcowa, stratygraficznie zaliczana do westfalu B–D. Pokłady węgla w tej serii są nieliczne, lecz osiągają znaczną miąższość, nierzadko 6–7 m. We wschodniej części GZW spągową część profilu karbonu górnego buduje okruchowa skała osadowa zwana arkozą kwaczalską. Wiek tych utworów określany jest na stefan (Jureczka i Nowak 2016).

Kopaliny

Na terenie województwa śląskiego udokumentowano liczne kopaliny stanowiące przedmiot eksploatacji górniczej ze złóż (m.in. Gabzdyl i Hanak 2005; Gabzdyl i Gorol 2008; Różkowski 2008; Lorek 2015). Są to tzw. skarby kopalne, czyli bogactwa mineralne należące do zasobów (bogactw) naturalnych. Kopalina wydobyta ze złoża staje się surowcem mineralnym (kopaliną użyteczną). Ze względu na przeznaczenie surowce mineralne dzieli się na pięć grup: energetyczne, metaliczne, chemiczne, skalne oraz inne, w tym kamienie szlachetne i półszlachetne. Wśród nich znajdują się złoża strategiczne dla polskiej gospodarki (energetyczne i metaliczne) oraz złoża niezaliczane do strategicznych, lecz uznane za równorzędne pod względem konieczności ochrony ich zasobów w planowaniu przestrzennym (Mazurek i Szamałek 2022). Warto pamiętać, że wiele osiągnięć cywilizacyjnych jest następstwem rozwoju geologii i górnictwa, a surowce mineralne są potrzebne przez całą dobę, siedem dni w tygodniu.

Szczegółowe i aktualne informacje o kopalinach i surowcach mineralnych są dostępne on-line na stronach Centralnej Bazy Danych Geologicznych PIG-PIB, w witrynie „Surowce mineralne Polski”, w aplikacji mobilnej GeoLOG oraz w portalu mapowym GEOLOGIA. Zobacz także: Galeria > Dziedzictwo geokulturowe.

Minerały

Z bogactwami mineralnymi regionu związane są nagromadzenia różnych minerałów. Najbardziej znane są okazy galeny, sfalerytu, jordanitu, hemimorfitu, cerusytu oraz ołowionośnego aragonitu zwanego tarnowicytem (jego nazwa pochodzi od niemieckiej nazwy Tarnowskich Gór – miejsca jego pierwszego znalezienia i opisania w literaturze), pochodzące z nieczynnych już kopalń z okolic Tarnowskich Gór i Bytomia. Równie znane są okazy konkrecji syderytowych wypełnionych kryształami kalcytu, barytu, aragonitu i sfalerytu, pochodzące z okolic Częstochowy. Cennym materiałem kolekcjonerskim są także okazy kwarcu, millerytu i pirytu z karbońskich syderytów ilastych towarzyszących pokładom węgla. Na szczególną uwagę zasługują również minerały związane ze słynnymi w świecie skałami magmowymi występującymi w okolicach Cieszyna, zwanymi cieszynitami, oraz skałami przez nie przeobrażonymi (zob. galeria: Cieszynity, pikryty i syenity), m.in. analcym, kaersutyt, pektolit i datolit (Chybiorz i in. 2015). Zobacz także: Galeria > Dziedzictwo Ziemi > Minerały.

Minerały, skamieniałości i skały można oglądać nie tylko w naturalnych i sztucznych odsłonięciach geologicznych, lecz także w sztuce i architekturze, w przestrzeni muzealnej oraz na giełdach minerałów, skamieniałości i skał. W rozpoznaniu rodzaju skały, minerału lub skamieniałości może pomóc wielu kolekcjonerów i instytucji, w tym Pogotowie Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB: pogotowie.geologiczne@pgi.gov.pl.