Głazy narzutowe
Głazy narzutowe (narzutniaki, eratyki – od łac. errare, „błądzić”, „wałęsać się”) to duże fragmenty skał litych, przyniesione na teren Polski w plejstocenie przez lądolody skandynawskie. Im dalej na południe kraju, tym są rzadsze i cenniejsze dla nauki, ponieważ dostarczają informacji o zasięgu i kierunkach ruchu lądolodu oraz jego pochodzeniu. Od wieków były zbierane i wykorzystywane jako materiał budowlany, na pomniki oraz jako ozdoba parków i ogrodów. W wyniku takiego użytkowania wiele z nich zniknęło z krajobrazu. Tylko niektóre są obecnie chronione jako pomniki przyrody. Więcej informacji można znaleźć w artykule Jerzego Gągola „Skąd się wzięły głazy narzutowe w Polsce?” oraz w wykładzie Marii Górskiej-Zabielskiej „Geomorfologia na wyciągnięcie ręki”.
Lokalizacja najciekawszych i największych eratyków naszego regionu, w tym głazów pomnikowych, znajduj się w serwisie mapowym GeoSilesia.
Ryszard Chybiorz / 26.06.2018 / Ostatnia aktualizacja 03.09.2026.
Danków, gm. Lipie
Głazy narzutowe w zabytkowych wałach twierdzy bastionowej z XVII wieku w Dańkowie, częściowo olicowane od czoła murem ceglanym.
Fot. R. Chybiorz / 2019-11
Dańków, gm. Lipie
Głaz narzutowy z tablicą pamiątkową przy moście na Liswarcie w Dańkowie, w rejonie miejsca postojowego na trasie Liswarciańskiego Szlaku Rowerowego.
Fot. R. Chybiorz / 2017-03
Warta, Liswarta, Mała Panew
Na północy województwa śląskiego głazy narzutowe występują również w nurtach rzek, m.in. Warty i Liswarty, tworząc często tzw. bystrza. Zdjęcie ilustracyjne.
Źródło fot. forumjurajskie.pl
Truskolasy, gm. Wręczyca Wielka
Głazy narzutowe wokół zabytkowego kościoła św. Mikołaja w Truskolasach, przy ul. Częstochowskiej 40.
Fot. R. Chybiorz / 2019-11
Soborzyce, gm. Dąbrowa Zielona
Głazy narzutowe w podstawie krzyża polnego z 1891 r. w Soborzycach, przy zbiegu ul. Wiatrakowej i Strażackiej.
Fot. R. Chybiorz / 2021-09
Szczekociny
Głazy narzutowe w cokole pomnika upamiętniającego wojny światowe na placu Panny Marii w Szczekocinach.
Fot. R. Chybiorz / 2019-06
Kochcice, gm. Kochanowice
Pomnik przyrody w parku Wojewódzkiego Ośrodka Rehabilitacyjnego w Kochcicach, przy ulicy Lublinieckiej 32. Głaz narzutowy o obwodzie 6,45 m.
Źródło fot. Geoserwis GDOŚ / 2015-09
Olszyna, gm. Herby
Pomnik przyrody Diabelski Kamień w Olszynie, na polanie leśnej ok. 100 m od budynku przy ul. Jałowcowej 61. Głaz narzutowy z granitu czerwonego, o obwodzie 5,1 m i wysokości 1,8 m, został przytransportowany w to miejsce na początku XX wieku z okolic Hadry.
Źródło fot. Geoserwis GDOŚ / 2015-09
Lubliniec
Pomnik przyrody w Lublińcu, u zbiegu ulic Paderewskiego i Miarki, obok Urzędu Miejskiego. Głaz narzutowy z granitu biotytowego przywieziono w 1971 r. z lasów w okolicach Zborowskiego na rynek lubliniecki, a we wrześniu 2000 roku – w okolice budynku Urzędu Miasta.
Fot. R. Chybiorz / 2023-05
Sadów, gm. Koszęcin
Pomnik przyrody w Sadowie, w ogrodzie przy plebanii kościoła pw. św. Józefa. Granit czarny o obwodzie 425 cm i wysokości 190 cm. Tzw. pomnik Ferdinanda von Schilla, przetransportowany z pobliskiego Wierzbia przez ks. Urbana (1864–1923), który w ogrodzie probostwa zgromadził większą ich liczbę z najbliższej okolicy.
Fot. R. Chybiorz / 2023-05
Sadów, gm. Koszęcin
Pomnik przyrody w Sadowie, przy drodze Lubliniec–Koszęcin, obok wjazdu na parking przy kościele pw. św. Józefa. Granit czarny o obwodzie 365 cm i wysokości 170 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2023-05
Sadów, gm. Koszęcin
Głaz narzutowy przy kościele pw. św. Józefa w Sadowie. Przytransportowany ze wsi Wierzbie na początku XXI wieku.
Fot. R. Chybiorz / 2023-05
Lubsza, gm. Woźniki
Kościół św. Jakuba Starszego Apostoła w Lubszy, wzniesiony z kamienia pochodzącego z głazów narzutowych. Cały kościół, prócz wieży, został otynkowany. Obok kościoła stoi pomnik Chrystusa Króla z 1933 r., którego postument również wykonany jest z głazów narzutowych.
Źródło fot. lubsza.org, pl.wikipedia.org
Kalety - Truszczyca
Pomnik przyrody w Truszczycy, przy ul. Dębowej – przystanek nr 3 ścieżki przyrodniczo-dydaktycznej „Aleja Dębów” i stanica rowerowa. Granit czerwony, średnioziarnisty, o obwodzie 538 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2025-11
Wojska, gm. Tworóg
Głaz narzutowy na prywatnej posesji w Wojskach, przy ul. Szkolnej 16a.
Fot. E. Kurowska / 2012-10
Miedary, gm. Zbrosławice
Głaz narzutowy w północnej części Miedar (przysiółek Kopanina), na placyku przy ul. Kasztanowej 28. Granit różowy, drobnokrystaliczny.
Źródło fot. Google Street View
Tarnowskie Góry
Głazy narzutowe w Parku Miejskim w Tarnowskich Górach, od strony ul. Wyszyńskiego i PCK. Głaz po lewej to pomnik przyrody.
Fot. R. Chybiorz / 2022-08
Tarnowskie Góry
Pomnik przyrody w Parku Miejskim w Tarnowskich Górach, od strony ul. Wyszyńskiego i PCK. Głaz narzutowy o wysokości 170 cm i obwodzie 650 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2022-08
Repty, gm. Tarnowskie Góry
Głaz narzutowy w Parku Repeckim, przy ścieżce pomiędzy szybami „Sylwester” i „Ewa”.
Fot. R. Chybiorz / 2023-09
Repty, gm. Tarnowskie Góry
Jeden z głazów narzutowych na terenie Górnośląskiego Centrum Rehabilitacji „Repty”.
Fot. R. Chybiorz / 2023-09
Repty Stare, gm. Tarnowskie Góry
Materiał archiwalny z publikacji Czudka (1938): po lewej stronie drogi w kierunku Tarnowskich Gór pomnik powstańczy znacznej objętości, z różowego głazu narzutowego.
Źródło fot. sbc.org.pl
Knurów
Głazy narzutowe na terenie Zespołu Szkół im. Ignacego Jana Paderewskiego w Knurowie.
Źródło fot. F. Koczwara / 2021-12
Gliwice
Pomnik przyrody na terenie Parku Powstańców Śląskich w gliwickich Łabędach, przy ul. Staromiejskiej, u wylotu ul. Portowej. Głaz narzutowy o obwodzie 3,4 m i wysokości 1,5 m.
Fot. E. Kurowska / 2014-11
Gliwice - Las Łabędzki
Pomnik przyrody „Diabelski Kamień” w leśnictwie Łabędy (dostęp ograniczony). Głaz narzutowy z granitu Vånevik, w naturalnym położeniu, o obwodzie 389 cm (lub 950 cm), długości 110 cm, wysokości 150 cm (lub 200 cm) i szerokości 107 cm.
Źródło fot. Geoserwis GDOŚ / 2015-06
Gliwice
Głaz narzutowy z napisem „Gliwice wrócone macierzy” przy XIV-wiecznym Zamku Piastowskim. W Gliwicach eratyki występują także w obiektach zabytkowych – patrz: Galeria > Kamień w architekturze – Gliwice oraz w kilku innych lokalizacjach (Makosz, Stanienda 2012).
Fot. M. Labus
Gliwice
Głazy narzutowe w rejonie skrzyżowania ulic Cichociemnych oraz Żwirki i Wigury w Gliwicach.
Fot. E. Kurowska / 2014-11
Gliwice
Granit Järna, wykazujący miejscami teksturę kierunkową, na terenie Zespołu Szkół w Gliwicach przy ul. Syriusza 30.
Fot. E. Kurowska / 2013-11
Gliwice
Granit drobno- i średniokrystaliczny na terenie Zespołu Szkół w Gliwicach przy ul. Syriusza 30.
Fot. E. Kurowska / 2013-11
Gliwice
Granit drobnokrystaliczny w Gliwicach, przy ul. Gwiazdy Polarnej 3B (obok Zespołu Szkół).
Fot. E. Kurowska / 2013-05
Wiśnicze, gm. Wielowieś
Głaz narzutowy w Wiśniczach, przy drodze asfaltowej prowadzącej do kaplicy pw. Matki Boskiej Bolesnej w Goju.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Wiśnicze - Goj, gm. Wielowieś
Głazy narzutowe wokół kaplicy pw. Matki Boskiej Bolesnej z 1768 r. w Goju.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Lgota Toszecka, gm. Toszek
Granitoid przy drodze z Lgoty Toszeckiej do Pawłowic.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Pawłowice, gm. Toszek
Głazy narzutowe przy drodze polnej prowadzącej na północny zachód od Pawłowic w kierunku Kotulina.
Fot. E. Kurowska / 2013-09
Płuźniczka, gm. Toszek
Skupisko niewielkich głazów narzutowych przy skrzyżowaniu drogi w Płużniczce z drogą prowadzącą do Grabiny.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Wilkowiczki, gm. Toszek
Duże skupisko głazów narzutowych w Wilkowiczkach przy ul. Toszeckiej.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Kozłów, gm. Sośnicowice
Kościół pw. św. Mikołaja w Kozłowie. Głazy narzutowe wykorzystano u schyłku XV lub na początku XVI w. do budowy prezbiterium obecnego kościoła oraz muru (ogrodzenia) otaczającego świątynię, a współcześnie zbudowano z nich kamienną grotę Matki Bożej (na zdjęciu).
Fot. E. Kurowska / 2013-10
Rachowice, gm. Sośnicowice
Pomnik Juliusza Rogera w lesie koło Rachowic, w miejscu jego śmierci 7 stycznia 1865 r., z głazami narzutowymi u podstawy.
Fot. E. Kurowska / 2013-10
Sierakowice, gm. Sośnicowice
Granit z żyłami pegmatytowymi w południowo-wschodnim narożniku glinianki w Sierakowicach.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Kolonia-Żernica, gm. Pilchowice
Gnejs, gnejs biotytowy i granit na skrzyżowaniu dróg w osadzie Kolonia Żernica, ok. 300 m na południe od autostrady A4.
Fot. E. Kurowska / 2013-08
Chudów, gm. Gierałtowice
Pomnik przyrody przed XVI-wiecznym zamkiem w Chudowie, znaleziony podczas budowy autostrady A4 w okolicy Taciszowa (gm. Rudziniec). Granodioryt jasnoszary. Jego masa wynosi 18,4 t.
Fot. R. Chybiorz / 2024-09
Ruda Śląska
Pomnik przyrody w Rudzie Śląskiej, przy zbiegu ulic Wolności i Kościelnej. Granit różowy, gruboziarnisty o obwodzie 389 cm i wysokości ok. 44 cm. Warto wiedzieć, że obszar Rudy Śląskiej to teren, na którym udokumentowano liczne głazy stanowiące element dekoracyjny parków, skwerów lub chodników przy budynkach prywatnych, publicznych i kościołach (B. i A. Podgórscy 2009).
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Świętochłowice
Głaz narzutowy z tablicą pamiątkową w Świętochłowicach, na placu Zawadzkiego 9. Wykopany prawdopodobnie podczas budowy Huty „Guidotto” w Chropaczowie.
Fot. R. Chybiorz / 2022-08
Piekary Śląskie
Materiał archiwalny z publikacji Czudka (1938): wysoki głaz, niezbyt szeroki, u góry skośnie ścięty, ustawiony na miedzy w Piekarach Śląskich.
Źródło fot. sbc.org.pl
Sosnowiec
Głaz narzutowy z tablicą pamiątkową w parku miejskim im. Jacka Kuronia w Sosnowcu, od strony ulicy Armii Krajowej.
Fot. R. Chybiorz / 2020-07
Sosnowiec
Głaz narzutowy upamiętniający ks. J. Popiełuszkę, położony w widłach ulic Popiełuszki i Szpitalnej. Powyżej pomnik Nieznanego Żołnierza.
For. R. Chybiorz / 2025-08
Katowice
Głazy narzutowe (łącznie trzy) z tablicami pamiątkowymi na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach, przy ul. św. Huberta 43/45.
Fot. R. Chybiorz / 2024-03
Rudy, gm. Kuźnia Raciborska
Głaz narzutowy z tablicą pamiątkową ku czci dr. Juliusza Rogera (lekarza, przyrodnika, działacza), przy posesji Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe” w Rudach.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Kuźnia Raciborska
Głaz narzutowy „Pępek Świata” w Kuźni Raciborskiej, na placu Zwycięstwa. Piaskowiec (18 ton) wydobyty z pobliskiej kopalni piasku w Kotlarni (woj. opolskie), z głębokości 10 m. W lasach koło Kuźni Raciborskiej, podobnie jak w lasach koło Pszczyny, znajdują się także mniejsze głazy narzutowe, zaadaptowane na pomniki myśliwskie.
Źródło fot. radio90.pl
Racibórz
Głazy narzutowe w Arboretum Bramy Morawskiej w Lesie Miejskim Obora w Raciborzu, przywiezione ze żwirowni w Kotlarni. Zob. także: www.janham.cba.pl.
Źródło fot. fotopolska.eu
Racibórz
Największy pomnikowy głaz narzutowy w woj. śląskim. Odkryty w 1927 roku w piaskowni na granicy Wojnowic i Bojanowa, a w 1934 roku przetransportowany do Raciborza na obecny plac Wolności. Granit szaroróżowy o szerokości 350 cm i wysokości 230 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2017-03
Racibórz
Największy pomnikowy głaz narzutowy w woj. śląskim. Odkryty w 1927 roku w piaskowni Popielli na granicy Wojnowic i Bojanowa, a w 1934 roku przetransportowany do Raciborza na obecny plac Wolności.
Źródło fot. naszraciborz.pl
Syrynia, gm. Lubomia
Pomnik przyrody w Syryni, przy ul. Powstańców Śląskich, na tzw. Kopcu. Głaz narzutowy o obwodzie 510 cm. Na głazie widoczny jest napis „Sophien = Linde 1822”, upamiętniający lipę posadzoną przez księżną Zofię Lichnowską.
Źródło fot. CRFOP
Czyżowice, gm. Gorzyce
Pomnik przyrody w Czyżowicach, przy ul. Gorzyckiej 38D. Głaz narzutowy o obwodzie ok. 4,2 m.
Źródło fot. R. Bula / 2012
Łuków Śląski, gm. Gaszowice
Głazy narzutowe w Łukowie Śląskim, przy ulicy Lipowej.
Źródło fot. nowiny.pl
Rybnik Niewiadom
Głazy narzutowe z tablicą pamiątkową przy Zabytkowej KWK „Ignacy” w Rybniku.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Rybnik
Pomnik przyrody w Rybniku, ustawiony na skwerze przed siedzibą Dyrekcji Kopalni „Chwałowice”, przy ul. Składowej. Wydobyty w Niedobczycach podczas robót ziemnych prowadzonych przy rozbudowie dworca Rybnik–Towarowy. Granit szary, średnioziarnisty, o obwodzie 570 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Rybnik
Pomnik przyrody w Parku Górnika w Rybniku, przy ul. 1 Maja. Wydobyty w Niedobczycach podczas robót ziemnych prowadzonych przy rozbudowie dworca Rybnik–Towarowy. Granitognejs różnoziarnisty o obwodzie 690 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Rybnik
Pomnik przyrody w Rybniku, na terenie basenu, obok domu kultury, przy ul. 1 Maja 75, gdzie został wykopany w 1977 r. podczas prac budowlanych. Granit różowy, średnioziarnisty, o obwodzie 410 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Rybnik-Gotartowice
Pomnik przyrody im. Oskara Michalika w Rybniku, noszący nazwę na cześć swojego odkrywcy. Położony w lesie, w pobliżu dzielnicy Gotartowice, w dolinie potoku Przegędzy. Granitoid o teksturze gnejsowej, w naturalnym położeniu, o obwodzie 760 cm i długości 285 cm.
Źródło fot. Wikimedia Cosmos / 2009-08
Jastrzębie-Zdrój
Głaz narzutowy obok kościoła pw. Matki Bożej Różańcowej w Jastrzębiu-Zdroju, przy ul. Kościelnej 3.
Źródło fot. janham.cba.pl / 2015-10
Czerwionka-Leszczyny
Pomnik przyrody, tzw. Głaz Alojzego Damca, w Czerwionce-Leszczynach, usytuowany na terenie Zespołu Szkół przy ul. ks. Pojdy 77C. Granit o obwodzie 550 cm.
Fot. E. Kurowska / 2013-10
Bujaków, gm. Mikołów
Głaz narzutowy na terenie ogrodu botanicznego przy parafii św. Mikołaja w Bujakowie.
Źródło fot. zdjecia-polski.pl
Łaziska Górne
Pomnik przyrody w Łaziskach Górnych, na placu Ratuszowym 1B. Granitoid czerwony o obwodzie 640 cm. Największy pomnikowy głaz narzutowy na Wyżynie Śląskiej.
Fot. R. Chybiorz / 2018-09
Kobiór, gm. Pszczyna
Głaz narzutowy z tablicą pamiątkową w Kobiórze, przy zbiegu ulic Składowej i Leśników. W dniu 7 czerwca 2022 roku głaz został przeniesiony do lasu na terenie leśnictwa Wyry i ustawiony w pierwotnym miejscu posadowienia. W lasach kobiórskich znajduje się jeszcze kilkanaście innych głazów narzutowych, zaadaptowanych na pomniki odnoszące się do leśniczych i polowań w XIX w., oraz dwa głazy pomnikowe na terenie rezerwatu Żubrowisko w Jankowicach.
Fot. R. Chybiorz / 2020-08
Jankowice, gm. Pszczyna
Jeden z dwóch głazów pomnikowych na terenie rezerwatu Żubrowisko w Jankowicach (dostęp ograniczony). Rozmiary mniejszego głazu – zlepieńca, przy drodze DW931 – wynoszą: obwód 540 cm, długość 200 cm, szerokość 170 cm i wysokość 180 cm. Jest to głaz przywieziony, upamiętniający polowanie cesarza Niemieckiego Wilhelma I w 1876 roku.
Źródło fot. kobior.katowice.lasy.gov.pl
Jankowice, gm. Pszczyna
Jeden z dwóch głazów pomnikowych na terenie rezerwatu Żubrowisko w Jankowicach (dostęp ograniczony). Rozmiary większego głazu – granitu szarego – wynoszą: obwód 857 cm, długość 352 cm, szerokość 222 cm i wysokość 200 cm.
Źródło fot. kobior.katowice.lasy.gov.pl
Pszczyna
Pomnik przyrody z tablicą pamiątkową w parku miejskim w Pszczynie (Zwierzyniec), naprzeciw cmentarza wojskowego „Pod Trzema Dębami”. Pierwotnym celem ustawienia pomnika – głazu było upamiętnienie 50-lecia panowania nad dobrami pszczyńskimi księcia Jana Henryka XI, zwanego „starym księciem”. Po zmianie państwowości tych terenów pomnik przemianowano na upamiętniający miejsce składania przysięgi przez powstańców śląskich. Granit szary o obwodzie 650 cm, długości 210 cm, szerokości 100 cm i wysokości 300 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Goczałkowice-Zdrój
Głaz narzutowy z tabliczką ku czci założycieli Uzdrowiska Goczałkowice, przy ul. Uzdrowiskowej 53.
Fot. R. Chybiorz / 2018-07
Bielsko-Biała
Pomnik przyrody w parku obok ratusza w Bielsku-Białej. Granit gruboziarnisty o szerokości 60 cm, długości 90 cm i wysokości 100 cm. Znaleziony na początku XX wieku w potoku Niwka, na terenie dawnej wsi Lipnik.
Fot. R. Chybiorz / 2009
Rudzica, gm. Jasienica
Pomnik przyrody w Rudzicy, w leśnictwie Rudawka. Granit różowy, grubokrystaliczny, o obwodzie 5,80 m; wysokość nad powierzchnię ziemi: 1,05 m. Wydobyty z pobliskiego zagłębienia na równinę w 1913 r.
Fot. R. Chybiorz / 2009
Pogórze, gm. Skoczów
Pomnik przyrody we wsi Pogórze, w Leśnictwie Górki Wielkie. Granitoid gruboziarnisty prawdopodobnie w naturalnym położeniu, o obwodzie 4,50 m oraz wysokości nad powierzchnią ziemi 60 cm.
Fot. R. Chybiorz / 2009
Pogórze Śląskie
Głazy narzutowe udokumentowano również w rejonie Skoczowa, Lipowca i Hermanic (Białas 2016) oraz w korytach potoków rozcinających Pogórze Śląskie (na zdjęciu).
Fot. R. Chybiorz / 2017-09
Ustroń
W skansenie Muzeum Ustrońskiego znajduje się eratyk (piaskowiec kwarcytowy), odkryty w sierpniu 2015 r. na prawym brzegu Wisły, powyżej mostu przy ul. Grażyńskiego, podczas urządzania miejsc do plażowania. Jego maksymalna średnica wynosi 60 cm, a obwód 165 cm.
Źródło fot. muzeum.ustron.pl
Cieszyn
Materiał archiwalny z publikacji Buzka (1934): na zdjęciu kilka głazów narzutowych, zebranych przez prof. Milatę w Bobrku i ułożonych w parku przed Seminarium Nauczycielskim w Cieszynie.
Źródło fot. sbc.org.pl
Ostrawa
Dla porównania: największy głaz narzutowy (bludný balvan) w Republice Czeskiej ma wymiary 320 × 250 × 155 cm. Został wykopany z głębokości 7 m w 1954 r. podczas budowy Nowej Huty (wówczas Klementa Gottwalda) w Ostrawie. Obecnie Kunčický bludný balvan ustawiony jest w pobliżu południowej bramy Nowej Huty i pętli tramwajowej (Nová Huť, Jižní brána).
Źródło fot. eksploratorzy.com.pl