Słowa kluczowe

Dziedzictwo geologiczne = geodziedzictwo, czy dziedzictwo Ziemi (ang. geological heritage, geoheritage)
to abiotyczne elementy przyrody, takie jak fragmenty skorupy Ziemi, formy jej rzeźby oraz procesy kształtujące planetę, które umożliwiają naukową rekonstrukcję dziejów Ziemi i życia na niej, a także poznanie zachodzących w niej procesów. Obejmuje ono również elementy mające istotne znaczenie dla kultury oraz rozwoju intelektualnego człowieka (zob. Urban i in., 2020).
W 2022 r. Międzynarodowa Unia Nauk Geologicznych opublikowała listę The First 100 IUGS Geological Heritage Sites (zob. iugs-geoheritage.org/designations/).
W październiku 2025 r. Światowy Kongres Ochrony Przyrody IUCN zatwierdził opracowanie Kluczowych Obszarów Geodziedzictwa (KGA) w celu ochrony miejsc geodziedzictwa o globalnym znaczeniu.
Georóżnorodność (ang. geodiversity)
stanowi podstawę bioróżnorodności (różnorodności biologicznej, ang. biodiversity) i wraz z nią decyduje o różnorodności krajobrazu (ekoróżnorodności). Pojęcie georóżnorodności jest różnie definiowane (brak definicji prawnej; Kistowski, 2012). Może być ono rozumiane jako naturalne zróżnicowanie powierzchni Ziemi, obejmujące formy i systemy geologiczne, geomorfologiczne, glebowe oraz wód powierzchniowych, powstałe w wyniku procesów naturalnych (endo- i egzogenicznych), a miejscami także pod wpływem działalności człowieka (zob. Kozłowski i in., 2004; Zwoliński, 2004; Miśkiewicz, 2009; Ratajczak-Szczerba, 2013). Według Migonia (2012) pojęcie georóżnorodności odnosi się przede wszystkim do współczesnego stanu środowiska i obejmuje komponent dynamiczny, natomiast pojęcie dziedzictwa Ziemi dotyczy głównie statycznego zapisu przeszłości zachowanego do czasów współczesnych.
23 listopada 2021 r., podczas 41. Konferencji Generalnej UNESCO w Paryż, ustanowiono Międzynarodowy Dzień Georóżnorodności, obchodzony 6 października (zob. geodiversityday.org).
Koniecznie zobacz na YouTube wykład "Martwa natura dla zrównoważonego rozwoju" / prof. Zb. Zwoliński.
Geostanowiska (ang. geosites, niem. geotope)
to szczególnie wartościowe stanowiska geologiczne, geomorfologiczne (ang. geomorphological site) oraz poprzemysłowe (np. pogórnicze i pohutnicze), mające znaczenie dla poznania historii Ziemi. Stanowią one jeden z ważniejszych elementów oceny i analizy georóżnorodności (m.in. Ratajczak-Szczerba, 2014) oraz pełnią istotną rolę w geoochronie (ochronie przyrody nieożywionej). Mają również duże znaczenie dla rozwoju geoturystyki. Geostanowiska nie stanowią formalnej formy ochrony przyrody (zob. Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody).
  • Więcej informacji: e - podręcznik "Dokumentowanie i waloryzacja geostanowisk dla geoturystyki i geoparków"
  • Patrz także: Słownik → Geostanowiska.
Geoochrona (ang. geoconservation)
jest działaniem polegającym na zachowaniu georóżnorodności, jej najważniejszych cech oraz związanych z nią wartości dziedzictwa geologicznego. Termin ten zastępuje tradycyjnie używane określenie „ochrona przyrody nieożywionej” (Alexandrowicz, 2007).
Geopark (ang. geopark)
to obszar o ściśle wyznaczonych granicach, obejmujący jedno lub więcej miejsc o istotnym znaczeniu naukowym dla geologii (np. stanowiska paleontologiczne, odsłonięcia i profile geologiczne oraz formy rzeźby terenu), a także dla archeologii, ekologii i kultury. Tworzenie geoparków nie tylko podkreśla wartość i znaczenie takich miejsc, lecz także sprzyja powstawaniu nowych miejsc pracy, między innymi w geoturystyce, oraz może stanowić impuls dla zrównoważonego rozwoju gospodarczego regionu. Geoparki nie są formalną formą ochrony przyrody, lecz funkcjonują w oparciu o przepisy prawa obowiązujące w państwie, na którego terytorium się znajdują (zob. Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody).
  • Więcej informacji: Słownik → Geoparki.
Geoturystyka (ang. geotourism)
to podróżowanie w celu świadomego poznawania dziedzictwa geologicznego oraz abiotycznych elementów współczesnej przyrody, a także tych aspektów działalności człowieka, które bezpośrednio nawiązują do wykorzystania zasobów Ziemi (Migoń, 2012). Georóżnorodność i geodziedzictwo stanowią istotny potencjał rozwoju geoturystyki. Ich wykorzystanie sprzyja zrównoważonemu rozwojowi zarówno obszarów chronionych, jak i terenów o słabiej rozwiniętej funkcji turystycznej (zob. ptgeo.org.pl/kgp2023/sesje-tematyczne/).
Obiekt geoturystyczny (ang. geotourism object)
to stanowisko przyrodnicze lub kulturowe prezentujące treści z zakresu nauk o Ziemi, które – po odpowiednim zagospodarowaniu – może być wykorzystane na potrzeby geoturystyki i geoedukacji (Miśkiewicz, 2024).
Atrakcja geoturystyczna (ang. geotourism attraction)
to element lub aktywność wykorzystujące dziedzictwo geologiczne, zagospodarowane na potrzeby turystyki i geoedukacji oraz generujące ruch turystyczny (Dryglas i Miśkiewicz, 2014).
Produkt geoturystyczny (ang. geotourism product)
obejmuje materialne i niematerialne dobra oraz usługi tworzone przez człowieka na bazie geodziedzictwa, które są nabywane, doświadczane lub współtworzone przez turystów, umożliwiając realizację celów geoturystyki (Dryglas i Miśkiewicz, 2014). Produkty geoturystyczne tworzą geoprodukty, czyli produkty marketingowe powstałe na bazie walorów dziedzictwa Ziemi, zawierające elementy geointerpretacji. Cytowani autorzy wyróżniają dwa rodzaje geoproduktów: podstawowe i złożone.
  • do podstawowych geoproduktów, oprócz rzeczy (np. materiałów drukowanych, materiałów cyfrowych i innych), zalicza się różnego rodzaju obiekty, takie jak kamienne budowle, muzea przyrodnicze, geologiczne i górnicze oraz ekspozycje plenerowe (np. ogrody skalne i parki głazów narzutowych). Do tej grupy należą również pozostałości działalności górniczej (np. historyczne kopalnie, szyby i hałdy), hutniczej oraz wapienniczej (wapienniki). Skarby przyrody nieożywionej są także prezentowane podczas giełd minerałów, skał i skamieniałości oraz innych wydarzeń promujących dziedzictwo geologiczne i dziedzictwo przemysłowe.
  • do złożonych geoproduktów zalicza się różnego rodzaju wydarzenia, takie jak geo-wycieczki, rajdy geoturystyczne i inne imprezy o tematyce geologicznej, a także szlaki samochodowe i rowerowe oraz piesze ścieżki dydaktyczne. Do tej grupy należą również podziemne trasy turystyczne pochodzenia naturalnego (np. jaskinie) oraz powstałe w wyniku działalności człowieka (np. kopalnie i podziemia miejskie). Duże znaczenie w promocji dziedzictwa geologicznego mają także wydzielone obszary, takie jak geoparki UNESCO, geoparki krajowe, parki geologiczne oraz dinoparki. Istotną rolę odgrywają również uzdrowiska wykorzystujące wody mineralne i termalne oraz borowiny.

Wybrana literatura

  • ALEXANDROWICZ Z. 1978.Ochrona zabytków przyrody nieożywionej. [W:] Michajłow W., Zabierowski K. (red.). Ochrona i kształtowanie środowiska przyrodniczego, 1: 358–426. Wyd. PWN.
  • ALEXANDROWICZ Z. 2007.Geoochrona w ujęciu narodowym, europejskim i światowym (ze szczególnym uwzględnieniem Polski). Biuletyn PIG, 425: 19–26.
  • BRILHA J. 2016.Inventory and Quantitative Assessment of Geosites and Geodiversity Sites: a Review. Geoheritage 8(2): 119–134.
  • BRILHA J. 2016.Geological sites: EU conservation overlooks geology. Nature 529(7585): 156–156.
  • DRYGLAS D. & MIŚKIEWICZ K. 2014.Construction of the geotourism product structure on the example of Poland. In: 14th GeoConferences on Ecology, Economics, Education and Legislation. International Multidisciplinary Scientific Geoconferences: 155–162.
  • GONERA M. 2005.Zabytki przyrody nieożywionej, czyli dobro nie powszechnego użytku. Prz. Geol., vol. 53 (3): 199–204.
  • JAKUBOWSKI K.J. 2004.Geological heritage and museums. Państwowy Instytut Geologiczny, Special Papers, 13: 21–28.
  • KISTOWSKI M. 2012.Prawne możliwości ochrony georóżnorodności i różnorodności krajobrazowej w warunkach polskich. Annales UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographia, 67 (2}: 45–6
  • KOZŁOWSKI S., MIGASZEWSKI Z.M. & GAŁUSZKA A. 2004.Geodiversity conservation - conserving our geological heritage. PIG, Special Papers, 13: 13–20.
  • KOŹMA J. 2004.Polsko-Niemiecki projekt „Geopark Łuk Mużakowa” – wkład polskiej służby geologicznej w realizację europejskich programów ochrony georóżnorodności (UNESCO). [W:] JANASZEK-SZAFRAŃSKA K., AUGUST C., ŚWIDURSKI A. i ĆWIAKALSKI J. (red.) Ochrona Georóżnorodności, Materiały Sesji Naukowej z okazji XV Zjazdu Stowarzyszenia Geologów Wychowanków Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław: 14–26.
  • MAŁKOWSKI S. 1928.Cele i znaczenie ochrony zabytków przyrody nieożywionej. Zabytki Przyrody Nieożywionej, 1: 5–7.
  • MIGOŃ P. 2012.Geoturystyka. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  • MISKIEWICZ K. 2009.Problemy badawcze georóżnorodności w geoturystyce. Geoturystyka, 1–2 (16–17): 3–12.
  • OTĘSKA-BUDZYN J. 2007.Ochrona dziedzictwa geologicznego - idee fixe przyrodników czy wymóg chwili? Komunikat. Geologia, 33(1): 131–138.
  • RATAJCZAK-SZCZERBA M. 2013.Geo- i bioróżnorodność doliny środkowej Noteci i doliny dolnej Gwdy szansą rozwoju geoturystyki. Acta Geographica Silesiana, 14. WNoZ UŚ, Sosnowiec: 71–86.
  • RATAJCZAK-SZCZERBA M. 2014.Znaczenie dziedzictwa geomorfologicznego obszarów nizinnych w turystyce w świetle różnych metod badawczych. Acta Geographica Silesiana, 15. WNoZ UŚ, Sosnowiec: 43–53.
  • REYNARD E., BRIlHA J. 2018.Geoheritage. Assessment, Protection, and Management. Elsevier.
  • SŁOMKA T. & KICIŃSKA-ŚWIDERSKA A. 2004.Geoturystyka – podstawowe pojęcia. Geoturystyka – Geotourism, 1: 2–5.
  • WIMBLEDON W.A.P. & SMITH-MEYER S. (eds) 2012.Geoheritage in Europe and its conservation. ProGEO's book: 1-405.
  • ZWOLIŃSKI Z. 2004.Geodiversity. [w:] A. S. Goudie (ed.), Encyclopedia of Geomorphology, Vol. 1, Routledge: 417–418.
  • ŻABA J. & GAIDZIK K. 2010.Geoturystyka – nowa interdyscyplinarna dziedzina nauk o Ziemi. Biul. Naukowy Wrocławskiej Wyższej Szkoły Informatyki Stosowanej. Turystyka i Rekreacja, 1: 6–13.
  • ProGEO The European Association for the Conservation of the Geological Heritage.http://www.progeo.ngo/index.html
  • UNESCO Global Geoparks.http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/earth-sciences/unesco-global-geoparks/
  • IUGS International Commission on Geoheritage.http://iugs.org/index.php?page=directory#GEM
  • Geomorphosites Working Group of the International Association of Geomorphologists.http://www.geomorph.org/geomorphosites-working-group/
  • Geoheritage Specialist Group of the World Commission on Protected Areas of the International Union of Conservation of Nature.https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/our-work/geoheritage
  • Geoheritage & Geodiversity course. Part 1 of 8.https://www.youtube.com/playlist?list=PLdXCcFE77PO56vPBoD9K0FWezo_4dgpa2
  • CROFTS R., GORDON J.E., BRILHA J., GRAY M., GUNN J., LARWOOD J., SANTUCCI V.L., TORMEY D., AND WORBOYS G.L. 2020. Guidelines for geoconservation in protected and conserved areas. Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 31. Gland, Switzerland: IUCN.https://portals.iucn.org/library/node/49132
  • URBAN J., RADWANEK-BĄK B., MARGIELEWSKI W. 2020. Ochrona dziedzictwa geologicznego w Polsce – tradycje, teraźniejszość i wyzwania przyszłości. [W:] Dąbrowski P. (red.), Zaczęło się od Tatr. Centr. Ośr. Turystyki Górskiej PTTK, Kraków: 62-80.
  • URBAN J., MIGOŃ P. RADWANEK-BĄK B. 2021. Dziedzictwo geologiczne. Przegląd Geologiczny, 69/1: 16-20.
  • MIŚKIEWICZ K. (red.) 2024. Dokumentowanie i waloryzacja geostanowisk dla geoturystyki i geoparków. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie.
  • MIŚKIEWICZ K. 2024. Geotourism Product as an Indicator for Sustainable Development in Poland. Sustainability 16, 5516.

Ryszard Chybiorz / Ostatnia aktualizacja 10.07.2026.