Geostanowiska

Geostanowiska to szczególnie wartościowe stanowiska geologiczne, geomorfologiczne (ang. geomorphological site) oraz poprzemysłowe (np. pogórnicze, pohutnicze), mające znaczenie dla zrozumienia historii Ziemia. Wpisują się one w ideę ochrony georóżnorodność i stanowią niezbędny element geopark, które łączą ochronę i promocję dziedzictwa geologicznego oraz kulturowego z realizacją polityki zrównoważonego rozwoju regionalnego (Chybiorz i Kowalska, 2017).

  • Stanowiska geologiczne były pierwszymi obiektami jakie podlegały prawnej ochronie. Nazywano je wówczas zabytkami przyrody nieożywionej (Małkowski 1928, Alexandrowicz 1978, Gonera 2005).
  • Jakubowski (2004) wyróżnia dwie kategorie zabytków przyrody nieożywionej: (1) nieruchome dziedzictwo geologiczne (nieruchome zabytki przyrody nieożywionej), nierozerwalnie związane z otaczającym środowiskiem i chronione in situ oraz (2) ruchome dziedzictwo geologiczne (ruchome zabytki przyrody nieożywionej), chronione ex situ w przestrzeni muzealnej.
  • Obiekty przyrody nieożywionej występują nie tylko w naturalnym środowisku przyrodniczym (na powierzchni Ziemi, pod powierzchnią, pod wodą) i w środowisku przekształconym antropogenicznie (kopalnie, kamieniołomy, przekopy, hałdy), ale także w wytworach kultury materialnej człowieka (budowle i elementy wyposażenia, kamienie szlachetne i ozdobne) i muzeach (min. przyrodniczych, geologicznych i górniczych). Małe obiekty eksponowane są na giełdach minerałów, skał i skamieniałości (Słomka i in. 2006; Otęska-Budzyn 2007).
  • Pierwsza polska baza geostanowisk (Database of Polish Representative Geosites) została wykonana w Instytucie Ochrony Przyrody PAN w Krakowie (Alexandrowicz 2006). Na jej potrzeby opracowano 175 geostanowisk z terenu całego kraju (www.iop.krakow.pl/geosites).
  • Popularyzacji ochrony dziedzictwa geologicznego służą różnego typu geo-produkty (zob. Słowa kluczowe).
  • Geostanowiska nie są formą ochrony przyrody (patrz Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody), ale podstawowym typem obiektu geoturystycznego i ważnym elementem kształtowania środowiska przyrodniczego zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju.

Współcześnie najpełniejszym źródłem informacji o dziedzictwie geologicznym i geomorfologicznym Polska jest Centralny Rejestr Geostanowisk Polski (CRGP). Jest to popularnonaukowa internetowa baza danych prowadzona i zarządzana przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB), realizowana na zamówienie Ministerstwo Środowiska oraz finansowana ze środków Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. PIG rozpoczął realizację projektu w 2008 r., a w 2010 r. udostępnił internetową aplikację z wyszukiwarką informacji o geostanowiskach. Rejestr jest systematycznie aktualizowany i uzupełniany, ponieważ łatwy dostęp do informacji o georóżnorodność danego regionu jest istotny zarówno dla administracji państwowej i samorządowej, jak i dla organizacji oraz stowarzyszeń zajmujących się problematyką ochrony przyrody.

Centralny Rejestr Geostanowisk Polski (CRGP) w dniu 15 września 2016 r. zawierał 3593 obiekty (Chybiorz i Kowalska, 2016). W 2018 r. liczba ta wzrosła do 3748. Wśród nich znajdowało się 416 obiektów z terenu Województwo śląskie, a 150 kart dokumentacyjnych zostało opracowanych przez pracowników Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego w ramach projektu BioGeo Silesia – ORSIP (Chybiorz i in., 2015; Chybiorz i Kowalska, 2017). Od 2019 r. rejestr prezentuje jedynie 270 geostanowisk z terenu województwa śląskiego, w tym kilka duplikatów.

Zawartość Centralny Rejestr Geostanowisk Polski jest udostępniana poprzez aplikację mapową Centralna Baza Danych Geologicznych (CBDG) oraz aplikację mobilną GeoLOG (zakładka „Georóżnorodność”). W portalu CBDG można także bezpłatnie pobrać dane przestrzenne w postaci usług WMS i WFS lub plików w formacie SHP.

  • przejdź na stronę http://geostanowiska.pgi.gov.pl/gsapp_v2/
  • przejdź na stronę http://geoportal.pgi.gov.pl/portal/page/portal/PIGMainExtranet
  • przejdź na stronę https://geolog.pgi.gov.pl/

Wybrana literatura

  • ALEXANDROWICZ Z. & POPRAWA D. (red.) 2000.Ochrona georóżnorodności w polskich Karpatach z Mapą chronionych i proponowanych do ochrony obszarów i obiektów przyrody nieożywionej, 1 : 400 000. Państw. Inst. Geol., Warszawa.
  • ALEXANDROWICZ Z. 2006.Framework of European geosites in Poland. Nature Conservation 62: 63–87.
  • ALEXANDROWICZ Z. 2012.Poland. [W:] Wimbledon WAP. & Smith-Meyer S. (eds.) Geoheritage in Europe and its conservation. ProGEO Oslo: 254–263.
  • CHYBIORZ R., BARDZIŃSKI W. & NITA J. 2008.Godne uwagi obszary i obiekty przyrody nieożywionej w województwie śląskim. [w:] I Polski Kongres Geologiczny, Kraków 26-28 czerwca 2008. Abstrakty: 17.
  • CHYBIORZ R. & TYC A. 2012.Raport o przyrodzie nieożywionej województwa śląskiego. [w:] J.B. Parusel (red.), Raporty Opinie 6 - Strategia ochrony województwa śląskiego do roku 2030, Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach, tom 1: 1–52 + 4 ryciny.
  • CHYBIORZ R., BABCZYŃSKA-SENDEK B., ROSTAŃSKI A., GORCZYCA J., PASIERBIŃSKI A., FOJCIK B., NOWAK T., BZDĘGA K., WOŹNIAK G., STRZELEC M., KRODKIEWSKA M., BULA R., URBISZ AL., SIERKA E., JĘDRZEJCZYK-KORYCIŃSKA M., BŁOŃSKA A., BARDZIŃSKI W., KUROWSKA E., NITA J., WAGA J. M., ORCZEWSKA A., TOKARSKA-GUZIK B. 2015.Dane o różnorodności biologicznej i georóżnorodności. [w:] B. Tokarska-Guzik, R. Chybiorz, J. B. Parusel (red.). Baza danych przestrzennych w zarządzaniu zasobami środowiska przyrodniczego województwa śląskiego: 81–114. Uniwersytet Śląski w Katowicach, Katowice.
  • CHYBIORZ R., KOWALSKA M. 2016.On-line geosites Poland. ProGEO news, 4: 7–8.
  • CHYBIORZ R., KOWALSKA M. 2017.Inwentaryzacja i ocena atrakcyjności geostanowisk województwa śląskiego. Prz. Geol. 65(6): 365–374.
  • CHYBIORZ R., KOWALSKA M. 2017.Od inwentaryzacji geostanowisk, przez bazę danych, do produktu geoturystycznego. [w:] Jawecki B., Tarka R. (red.), Geo-produkt od geoedukacji do innowacji, Geopark Pogórze Sudeckie, Piława Górna: 6–15.
  • LAMPARSKA M. 2017.Turystyka wśród górniczych szybów. Szlak turystyczny i przewodnik po dawnych i współczesnych kopalniach na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Wyd. Naukowe „Śląsk”, Katowice.
  • LAMPARSKA M. 2013.Uwarunkowania rozwoju turystyki postindustrialnej w przestrzeni Górnośląskiego Związku Metropolitalnego. Wydawnictwo UŚ, Prace Naukowe 2997, Katowice.
  • MIŚKIEWICZ K. (red.) 2024.Dokumentowanie i waloryzacja geostanowisk dla geoturystyki i geoparków. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie.
  • SŁOMKA T. (red.) 2012.Katalog obiektów geoturystycznych w obrębie pomników i rezerwatów przyrody nieożywionej. Ministerstwo Środowiska, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie.
  • SŁOMKA T., DOKTOR M., JONIEC A. & KICIŃSKA-ŚWIDERSKA A. (red.) 2006.Katalog obiektów geoturystycznych w Polsce (obejmuje wybrane geologiczne stanowiska dokumentacyjne). Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH, Kraków.
  • WAROWNA J., MIGOŃ P., KOŁODYŃSKA-GAWRYSIAK R., KIEBAŁA A. & ZGŁOBICKI W. 2013.Geomorphosites of Poland: the role played by the Central Register of Geosites. Landform Analysis 22: 117–124.
  • ZGŁOBICKI W., WAROWNA J., BARAN-ZGŁOBICKA B., GAJEK G., JEZIERSKI W. 2015.Turystyka kulturowa a geoturystyka. Walory turystyczne geostanowisk kulturowych w Polsce. Turystyka Kulturowa , 6: 51–67.

Ryszard Chybiorz / Ostatnia aktualizacja 24.08.2026.