Co to są geoparki?
Najprościej można powiedzieć, że geoparki to „muzea pod chmurką”.
Geopark nie stanowi odrębnej prawnej formy ochrony przyrody, choć na świecie znanych jest wiele przykładów funkcjonowania geoparków w formule prawnej park narodowy lub innych obiektów o podobnej randze ochrony przyrody. Geopark jest wyróżnionym obszarem, na którym występują wybitne obiekty geologiczne o szczególnym znaczeniu dla nauki o Ziemi oraz geoedukacji. Oprócz zasobów geologicznych występują w nim także inne zasoby przyrodnicze oraz związane z nimi zasoby kulturowe. W ten sposób funkcjonowanie geoparków przyczynia się do wzrostu lokalnego rozwoju terytorialnego.
Doniosłe znaczenie w historii rozwoju geoparków miała uchwała o powołaniu nowego programu UNESCO pod nazwą Międzynarodowy Program Nauk o Ziemi i Geoparków. Została ona podjęta podczas 38. Konferencji Generalnej UNESCO w dniu 17 listopada 2015 r. W ten sposób, po czterdziestu latach od utworzenia programów dotyczących stanowisk światowego dziedzictwa (World Heritage Sites) oraz rezerwatów biosfery (Biosphere Reserves), powstał nowy program odnoszący się do nauki o Ziemi oraz obiektów dziedzictwa geologicznego. Geoparki Global Geoparks Network (GGN) oraz European Geoparks Network (EGN) zyskały wysoką rangę Światowych Geoparków UNESCO jako obszary zarządzane w sposób sprzyjający zachowaniu różnorodności geologicznej, biologicznej i kulturowej, przy jednoczesnym uwzględnieniu zasad zrównoważonego rozwoju terytorialnego.
W listopadzie 2018 r. w Państwowym Instytucie Geologicznym – PIB w Warszawie odbyła się konferencja w ramach projektu „Opracowanie narodowego programu dziedzictwa geologicznego w zakresie funkcjonowania geoparków w Polsce”. Efektem projektu jest dokumentacja mająca na celu zainicjowanie postępowań zmierzających do opracowania narodowego programu ochrony dziedzictwa geologicznego w zakresie funkcjonowania geoparków w Polska.
W marcu 2021 r., w ramach Międzynarodowego Tygodnia Geomorfologii uczestnicy Sesji Krajobrazy Morfologiczne Polskich Geoparków, uchwalili Deklarację w sprawie promowania idei polskich geoparków oraz niezwłocznego i koniecznego powołania instytucji, która mogłaby m.in. reprezentować polskie geoparki na arenie międzynarodowej.
W kwietniu 2022 r. liczba obiektów w Globalnej Sieci Geoparków UNESCO wzrosła do 177 w 46 krajach. W Europie znajdują się 94 geoparki, z czego 4 to geoparki transgraniczne. W Polsce są dwa Światowe Geoparki UNESCO: transgraniczny Geopark Łuk Mużakowa (Germany & Poland) od 17 listopada 2015 r. oraz Geopark Świętokrzyski od 21 kwietnia 2021 r.
Status Geoparku Krajowego posiadają dwa kolejne obszary: rejon Góra Świętej Anny (od 1 czerwca 2010 r.) oraz Karkonoski Park Narodowy wraz z otuliną (od 10 września 2010 r.). W planach jest utworzenie kolejnych geoparków, zarówno krajowych, jak i światowych ( Mapa "Położenie geoparków w Polsce...").
W dniu 27 marca 2024 roku Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów jako już trzeci geopark z naszego kraju dołączył do Światowej Sieci Geoparków UNESCO. W gronie Światowych Geoparków UNESCO znajduje się 229 obszarów z 50 krajów (stan z 19.01.2026).
Geoparki w województwie śląskim
Na terenie województwa śląskiego zaproponowano utworzenie trzech geoparków: Geopark Jurajski (w 2000 r.), Geopark Beskid Śląsko-Morawsko-Żywiecki (2013 r.) oraz Geopark Północnej Jury (2016 r.). Obecnie kontynuowane są prace związane z geoparkiem Północnej Jury.
Warto również wiedzieć, że w regionie, poza formułą geoparków światowych czy krajowych, funkcjonują także inne inicjatywy określane skróconą nazwą geoparków: Geo-Park Glinka w Ujsołach (od 2011 r.) i Geopark w Zabrzu-Grzybowicach (od 2023 r.).
Ryszard Chybiorz / 25.04.2022 / Ostatnia aktualizacja 24.08.2026.