GEOsfera w Jaworznie
GEOsfera to ośrodek edukacji ekologiczno-geologicznej w Jaworznie, utworzony w 2014 r. w niecce dawnego kamieniołomu wapieni środkowotriasowych Sadowa Góra.
Wzgórze Sadowa Góra (327,23 m n.p.m.) położone jest na Wyżynie Śląskiej, w obrębie mezoregionu Pagóry Jaworznickie. Wapienie eksploatowano tu już w XVIII w., a wydobycie na większą skalę prowadzono w XX w. na potrzeby Cementowni Szczakowa. W 1980 r., po wyczerpaniu złóż wapienia wykorzystywanego do produkcji klinkieru cementowego, zakład przekształcono w Zakłady Dolomitowe „Szczakowa”. Eksploatację w Sadowej Górze zakończono w 1995 r.
Najcenniejszym elementem geologicznym zachodniej części wyrobiska są pola megariplemarków, interpretowane jako zapis potężnych sztormów i huraganów tropikalnych (m.in. Surmik i in. 2014; Woźniak i Krzeczyńska 2014). W niecce kamieniołomu znajdują się m.in. pawilon dydaktyczny, ogród sensoryczny i tężnia solankowa. Wstęp na teren GEOsfery jest bezpłatny.
Ryszard Chybiorz / 02.05.2019 / Ostatnia aktualizacja 03.09.2026.
GEOsfera Jaworzno
Jak dojechać? Rondo Geosfera znajduje się przy skrzyżowaniu ulic Obwodnicy Północnej, Jaworznickiej, Kamila Wachlowskiego i Świętego Wojciecha. Parkingi są dostępne od strony ul. Obwodnicy Północnej i ul. Świętego Wojciecha.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Jak dojechać? Przystanek PKM Jaworzno, obsługiwany przez linię 304, znajduje się przy ul. Świętego Wojciecha.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Wejście główne znajduje się przy ul. Świętego Wojciecha 100.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Poniżej bramy wejściowej znajduje się tablica informacyjna (na zdjęciu), a naprzeciwko niej – wiata z planem ośrodka oraz parking dla rowerów.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Co można zobaczyć? Budowę geologiczną Sadowej Góry i regionu przedstawiono na ścieżce geologiczno-edukacyjnej z pięcioma tablicami informacyjnymi.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
Geosfera Jaworzno
Co można zobaczyć? Za tężnią, przy 4. punkcie ścieżki geologiczno-edukacyjnej, znajdują się gabloty z różnymi skałami: metamorficznymi, magmowymi i osadowymi.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Co można zobaczyć? Historię Ziemi w pigułce – od prekambru do czwartorzędu. Ścieżka edukacyjna znajduje się w drewnianym cienniku obok ogrodu sensorycznego.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Co można zobaczyć? Elementy górnictwa kruszcowego na złożach śląsko-krakowskich. Ekspozycja znajduje się w pobliżu pola riplemarków z uskokiem oraz ruchomego globusa.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
W 2016 r. w ośrodku prezentowano wystawę czasową „Z notatnika Agricoli” przygotowaną przez Muzeum Miasta Jaworzna.
Fot. R. Chybiorz / 2016-09
GEOsfera Jaworzno
Co można zobaczyć? Ruchomy globus przedstawiający rozmieszczenie lądów w triasie, przy pomoście widokowym, niedaleko bramy wejściowej.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera w Jaworznie
Dlaczego warto tu być? Prawdziwym rarytasem geologicznym są pola riplemarków widoczne na dnie kamieniołomu.
Fot. R. Chybiorz / 2016-09
GEOsfera Jaworzno
Ośrodek to także miejsce wykopalisk, które umożliwiły rekonstrukcję wyglądu i środowiska życia notozaurów – prymitywnych płetwojaszczurów. Ich naturalnej wielkości wizerunki przedstawiają rzeźby z brązu.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Wyniki wykopalisk paleontologicznych przedstawiono na tablicy zlokalizowanej między zbiornikiem wodnym a pawilonem dydaktyczno-wystawienniczym.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Pawilon dydaktyczno-wystawienniczy – siedziba Biura ds. Geologii Urzędu Miejskiego w Jaworznie; w tle, po lewej, kładka widokowa.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera w Jaworznie
Ośrodek to nie tylko park geologiczny, lecz także duży ogród sensoryczny z roślinami zapachowymi i leczniczymi.
Fot. R. Chybiorz / 2016-09
GEOsfera Jaworzno
Do ośrodka prowadzi kilka wejść. Przy jednym z nich, obok placu zabaw i grillowiska, rozpoczyna się ścieżka przyrodnicza „Uroczysko Sadowa Góra”.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Uroczysko Sadowa Góra obejmuje szczyt o wysokości 327,23 m n.p.m., jego południowe stoki oraz fragment ścian kamieniołomu.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
Odwiedzając ośrodek, warto wejść na kładkę widokową między nieczynnymi odkrywkami – zachodnią i wschodnią. Rozciąga się z niej widok na odkrywki oraz bliższą i dalszą okolicę.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
W 2017 r. na terenie ośrodka utworzono Terenową Stację Badawczą BIOGEO Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
27 kwietnia 2019 r. otwarto tężnię solankową z kurtyną wodną.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
GEOsfera Jaworzno
W 2023 r. na terenie kamieniołomów: zachodniego i północno-wschodniego utworzono cztery stanowiska dokumentacyjne. Więcej informacji: zob. galeria „Stanowiska dokumentacyjne”.
Źródło ryc. CRFOP (2023)
GEOsfera Jaworzno
Od 2025 r. realizowane są trzy projekty rozbudowy GEOsfery w północno-wschodniej części kamieniołomu Sadowa Góra: 1) Stara Prochownia, 2) centrum konferencyjno-naukowe, 3) budowa trasy geologiczno-przyrodniczej „Historia Ziemi”.
Źródło ryc. UM w Jaworznie