GeoSilesia

Godło górnicze

Godło górnicze, zwane kuplą lub górniczymi młotkami, przedstawia dwa skrzyżowane narzędzia: żelazko (po prawej) i pyrlik, zwany także perlikem. Symbol ten od dawna jest znakiem tradycji górniczej i identyfikacji zawodowej górników. Jego współczesną formę szczegółowo opisał i zilustrował Stefan Majewski w artykule „Pyrlik i żelazko jako znak górniczy”, opublikowanym w czasopiśmie „Technik”, nr 3 z 1928 roku. Od tego czasu przyjęto go jako klasyczny wizerunek godła górniczego.

Ryc. R. Chybiorz / 2024-12

Węgiel kamienny

Węgiel kamienny jest osadową, palną skałą pochodzenia organicznego, zaliczaną do pierwotnych i nieodnawialnych źródeł energii. Stanowi najważniejszą kopalinę wydobywaną w województwie śląskim. Znaczenie przemysłowe mają przede wszystkim węgle energetyczne, wykorzystywane do produkcji energii, oraz węgle koksowe, stosowane w hutnictwie (Jureczka i Nowak 2016). Pokładom węgla często towarzyszą również inne kopaliny użyteczne, m.in. metan, bentonity, solanki, syderyty i sferosyderyty (Gabzdyl i Gorol 2008). Ich obecność jest związana z procesami geologicznymi zachodzącymi podczas powstawania i przekształcania osadów węglonośnych.

Źródło fot. mnoz.us.edu.pl

Górnośląskie Zagłębie Węglowe

Pokłady węgla kamiennego występują na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego (GZW), jednego z największych regionów górniczych w Europie. Złoża te powstały w karbonie i przez ponad dwa stulecia stanowiły podstawę rozwoju przemysłu na Górnym Śląsku oraz w Zagłębiu Dąbrowskim. Eksploatacja węgla doprowadziła do powstania licznych kopalń, zakładów przemysłowych i osiedli robotniczych, a także znacząco wpłynęła na rozwój gospodarczy, urbanistyczny i społeczny całego regionu.

Źródło ryc. Różkowski i in. (2005, zmodyfikowane)

Górnośląskie Zagłębie Węglowe

Górnośląskie Zagłębie Węglowe wypełniają osady paraliczne (kolor niebieski) i lądowe (kolor żółty) karbonu górnego, powstałe w okresie od 328 do 307 mln lat temu.

Źródło ryc. Jureczka & Nowak (2016)

KWK Wawel

Wszystkie wiarygodne polskie i niemieckie źródła badawcze wskazują, że Ruda była kolebką górnictwa węglowego na Górnym Śląsku. Przyjmuje się, że pierwszy podziemny zakład działał tu już w 1752 roku, a być może wcześniej. Była to zarazem pierwsza kopalnia węgla kamiennego w regionie, która w 1770 roku otrzymała nazwę Brandenburg, a później została przemianowana na Wawel. Na zdjęciu widoczny jest pomnik upamiętniający zlikwidowaną kopalnię Wawel w Rudzie Śląskiej przy ul. Wolności 39.

Źródło fot. instytutkorfantego.pl

KWK Murcki

Wszystkie poważne źródła badawcze wskazują, że Ruda była kolebką górnictwa węglowego na Górnym Śląsku. Inne opracowania podkreślają rolę Murcek, gdzie w rejonie Rudne Kotliska już w latach 50. XVII wieku prowadzono powierzchniową eksploatację węgla. Wydobycie podziemne rozpoczęto tam w 1769 roku. Na rycinie pokazano trasę szlaku pieszego Kolonia Górnicza Murcki z miejscem pierwszego szybu wydobywczego (nr 10) – Książę Emanuel, przyszłej kopalni Emanuelssegen. W lewym dolnym rogu widoczny jest herb Murcek.

Źródło ryc. erdmancyjo.blogspot.com

KWK Murcki

Kopalnia Murcki w latach 1769–1945 nosiła nazwę Emanuelssegen, z przerwami: Emanuel (1922–1936) i Książę Maria (1937–1939). 1 stycznia 1976 roku połączono ją na stałe z kopalnią Boże Dary pod nazwą Murcki. W 2010 roku została połączona z KWK Staszic, tworząc KWK Murcki-Staszic. 1 stycznia 2021 roku zlikwidowano Ruch Murcki, łącząc kopalnie Murcki-Staszic i Wujek w KWK Staszic-Wujek w strukturach Polskiej Grupy Górniczej.

Źródło fot. mojekatowice.pl

KWK Jaworzno

Pierwszą kopalnię węgla na ziemiach polskich założono w 1766 r. w Szczakowej. Od 1792 r. działała tam kopalnia Friedrich August, w 1919 r. przemianowana na Piłsudski. W 1945 r. połączono kopalnie Piłsudski, Jan Kanty i Leopold, tworząc kopalnię Jaworzno. W kolejnych latach zakład był kilkakrotnie reorganizowany. W 1998 r. na bazie jego majątku powstał Zakład Górniczy Sobieski (początkowo ZGE Sobieski Jaworzno III), dziś należący do Południowego Koncernu Węglowego.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1930-12

KWK Bolesław Śmiały

Kopalnia Bolesław Śmiały powstała z połączenia mniejszych zakładów działających od 1779 roku w Łaziskach. W wyniku ich konsolidacji utworzono kopalnię Zjednoczona Aleksander, która od 1945 roku nosi nazwę Bolesław Śmiały. Od 2016 roku zakład działa w strukturach Polskiej Grupy Górniczej. Na zdjęciu widoczna jest zrekultywowana hałda Szyb Skalny – 92 m wysokości, 389 m n.p.m. oraz około 30 ha powierzchni.

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

KWK Reden

Pierwszą kopalnię w Zagłębiu Dąbrowskim założyli w 1785 r. mieszczanie będzińscy w Dąbrowie Górniczej. Po przejęciu zakładu władze pruskie nadały mu w 1796 r. nazwę Reden. W 1788 r. w Strzyżowicach powstała kopalnia Tadeusz. Kopalnia Reden działała do 1934 r., a w 1945 jej teren włączono do kopalni Paryż. Obecnie znajdują się tam Park Hallera i Park Wodny Nemo.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Zabrze

Kopalnia Zabrze była pierwszą państwową (fiskalną) kopalnią węgla kamiennego, działającą w latach 1791–1998. W latach 1810/1811–1945 nosiła nazwę Königin Luise. W 1993 roku na terenie zachodniego pola kopalni utworzono Skansen Górniczy Królowa Luiza, obecnie znany jako Skansen Królowa Luiza. Obiekt stanowi ważne miejsce prezentujące dziedzictwo górnicze regionu.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / ok. 1910

Transport konny

Na Górnym Śląsku konie po raz pierwszy wykorzystano w transporcie podziemnym w 1803 roku w kopalni Königin Luise w Zabrzu. W XIX i na początku XX wieku odgrywały one ważną rolę w transporcie kopalnianym. Wraz z rozwojem techniki napęd konny stopniowo zastępowano napędem parowym, a następnie elektrycznym (Gierlotka 2014).

Źródło fot. H. Bansen (1921)

KWK Król

Kopalnia Król (pierwotnie Książę Karol Heski) była drugą państwową kopalnią węgla kamiennego, założoną w 1791 roku w Królewskiej Hucie (dzisiejszym Chorzowie). Od 1800 roku do okresu międzywojennego nosiła nazwę Königsgrube. W XIX wieku dzieliła się na cztery pola eksploatacyjne: E, S, W i N. W Polu Wschodnim, przy szybie Krug I (1864), rozpoczynała się Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna odprowadzająca wody kopalniane. W 1937 roku kopalnię podzielono na dwa zakłady: Prezydent Mościcki oraz Barbara-Wyzwolenie.

Źródło poczt. pl.wikipedia.org / 1922

KWK Król

Zabytkowy szyb Elżbieta z lat 1911–1912 dawnej KWK Król w Chorzów, czynny do lat 80. XX wieku. Od 1994 roku obiekt znajduje się w rękach prywatnych. Obecnie mieści się tu Centrum Imprez Okolicznościowych przy ul. Siemianowickiej 64.

Fot. R. Chybiorz / 2012-08

KWK Ignacy

Kopalnia Ignacy (dawniej Hoym) w Biertułtowach, powstała w 1792 r., była trzecią państwową kopalnią i pierwszą na ziemi rybnickiej. W 1968 r. została włączona do KWK Rydułtowy. W 1995 r. zakończono wydobycie na szybie Kościuszko (po prawej). 24 września 2008 r. odbył się ostatni wyjazd pracowników szybem Głowacki (po lewej). Obecnie działa tu Zabytkowa Kopalnia Ignacy w Rybniku.

Źródło fot. kopalniaignacy.pl

KWK Błogosławieństwo Boże

Kopalnia Błogosławieństwo Boże (do 1921 r. Gottessegen) została założona w 1803 roku w rewirze górniczym Nowa Wieś (Antonienhütte) na terenie dzisiejszej Rudy Śląskiej i działała do 1926 roku. Na początku XX wieku stosowano tu podsadzkę suchą, jednak po kilku latach z niej zrezygnowano. Główny szyb Aschenborn (Andrzej) zaczęto drążyć w 1870 roku; nad nim znajduje się wieża szybowa w formie budynku (na zdjęciu). Z kopalnią związana jest także Kolonia Ficinus z 1869 roku – prawdopodobnie najstarsza kolonia górnicza na Górnym Śląsku.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Rydułtowy

Kopalnia Rydułtowy w Rydułtowach powstała w 1806 roku jako kopalnia Charlotte w pobliskiej Czernicy. Od 1945 roku nosi nazwę Rydułtowy. 1 stycznia 1968 roku przyłączono do niej kopalnię Ignacy. W 2004 roku połączono ją z kopalnią Anna w Pszowie, tworząc KWK Rydułtowy-Anna, działającą do 2016 roku. Po przekazaniu do PGG funkcjonuje jako jeden z czterech oddziałów KWK ROW. Na zdjęciu budynek wagi z 1906 roku z Izbą Pamięci KWK Rydułtowy.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Rydułtowy

Hałda przy kopalni Rydułtowy, nazwana w 2007 roku Szarlotą, należy do najwyższych hałd w Europie. Od podstawy mierzy około 134 metry, a jej szczyt sięga około 407 m n.p.m. Powierzchnia obiektu wynosi około 36 hektarów. Powstała z odpadów wydobywczych dawnej kopalni węgla kamiennego. Od kilku lat prowadzone są prace związane z częściową rozbiórką hałdy, wynikające z zagrożenia pożarowego oraz konieczności ograniczenia procesów samozapłonu wewnątrz zwałowiska.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Rydułtowy

Zabytkowy zespół zabudowy szybu Cila z połowy XX wieku w Czernicy (gmina Gaszowice). Obecnie obiekt znajduje się w rękach prywatnych.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Milowice

Kopalnia Wiktor w Sosnowcu działała w latach 1822–1996. Początkowo była to kopalnia odkrywkowa o nazwie Wiktor. W latach 90. XIX wieku przemianowano ją na Milowice, w 1973 roku na Milowice-Czeladź, w 1976 roku na Czerwona Gwardia, a w 1990 roku na Saturn. W 1996 roku kopalnię zlikwidowano, a jej zabudowania zostały wyburzone.

Źródło fot. twitter.com/szymczykt

KWK Milowice

Od sierpnia 2023 roku o tradycjach górniczych w Milowicach przypomina koło z wieży szybowej ustawione w parku u zbiegu ulic Baczyńskiego i Studziennej. Ważący 3,5 tony element pochodzi z ostatniej sosnowieckiej i zagłębiowskiej kopalni – KWK Kazimierz-Juliusz. Pomnik upamiętnia górniczą historię regionu.

Źródło fot. UM Sosnowiec

KWK Katowice

Zabytkowy zespół zabudowy dawnej KWK Katowice (1823–1999), obecnie w trakcie rewitalizacji. Do 1936 roku kopalnia nosiła nazwę Ferdynand, a w latach 1953–1956 Stalinogród. W 1996 roku została połączona z kopalnią Kleofas. Likwidację zakładu przeprowadzono w latach 1999–2001. Na zdjęciu widok od strony Alei Roździeńskiego.

Fot. R. Chybiorz / 2011-11

KWK Katowice

Zabytkowy zespół zabudowy dawnej KWK Katowice (1823–1999) po rewitalizacji. Obecnie mieści się tu nowa siedziba Muzeum Śląskiego, będąca częścią Szlaku Zabytków Techniki. Więcej zdjęć i informacji: geosilesia.eu/galeria/kwk-katowice.

Fot. R. Chybiorz / 2014-03

KWK Łagiewniki

Kopalnia Łagiewniki (niem. Florentine) działała w Bytomiu-Łagiewnikach od ok. 1822 roku. W 1971 roku została włączona do KWK Rozbark, którą ostatecznie zlikwidowano w 2004 roku. Wraz z pobliską Hutą Zygmunt kopalnia sfinansowała park wypoczynkowy w Łagiewnikach (dzisiejszy park Amendy) o powierzchni 24 ha. Zrewitalizowano tam staw, powstały przystań kajakowa, kawiarnia, wypożyczalnia sprzętu sportowego, amfiteatr oraz basen kąpielowy. Na zdjęciu widoczne są szyby Rycerskie (Redensblick) I i II.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / ok. 1910

KWK Wieczorek

Kopalnia Wieczorek w Katowicach (do 1945 r. Giesche, w latach 1945–1946 Janów) działała w latach 1826–2018. W 2020 r. podjęto decyzję o adaptacji zabytkowych obiektów kopalni w rejonie szybu Pułaskiego na kompleks biurowo-technologiczny.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Wieczorek

Zabytkowe budynki szybu Wilson w Katowicach, należącego do dawnej KWK Wieczorek (1826–2018). Szyb funkcjonował w latach 1864–1986, a budynki cechowni i łaźni powstały na początku XX wieku. Obecnie mieści się tu Galeria Szyb Wilson, należąca do Szlaku Zabytków Techniki (szybwilson.org).

Fot. R. Chybiorz / 2017-04

KWK Niwka

Kopalnia Niwka w Sosnowcu powstała w 1833 roku pod nazwą Jerzy, a w 1928 roku została przemianowana na Niwkę. 1 stycznia 1942 roku kopalnie Niwka i Modrzejów połączył koncern Preussag, nadając zakładowi nazwę Theodor Koerner. W latach 1945–1999 funkcjonowała jako Niwka-Modrzejów. Na terenie dawnej kopalni powstał Sosnowiecki Park Naukowo-Technologiczny.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Niwka-Modrzejów

Przy wielu czynnych i nieczynnych kopalniach znajdują się pomniki nawiązujące do tradycji górniczej, przedstawiające m.in. godło górnicze, lampy czy wagoniki. W dzielnicy Niwka w Sosnowcu, przy ul. Wojska Polskiego 26, znajduje się pomnik z napisem „Pamięci pracowników Kopalni Niwka-Modrzejów”, upamiętniający górników związanych z tym zakładem.

Fot. R. Chybiorz / 2023-04

KWK Anna

Kopalnia Anna w Pszowie działała w latach 1832–2012. W 2004 roku została połączona z kopalnią Rydułtowy, tworząc zakład górniczy KWK Rydułtowy-Anna. W lutym 2012 roku kopalnię ostatecznie zamknięto, a w 2016 roku Kompania Węglowa przekazała jej teren Spółce Restrukturyzacji Kopalń. Obszar dawnego zakładu poddano rewitalizacji, tworząc kompleks ParkAny. Powstały tam m.in. biblioteka oraz wieża widokowa na szybie Jan, z której można obserwować panoramę okolicy.

Źródło fot. plusydlabiznesu.pl / 2024-09

KWK Anna

Hałda Wrzosy I dawnej KWK Anna (1832–2012) w Pszowie. Do 2024 r. była jedną z hałd aktywnych termicznie, oddziałując negatywnie na środowisko i bezpieczeństwo ludzi.

Fot. R. Chybiorz / 2022-08

KWK Waleska

Kopalnia Waleska w Łaziskach Górnych działała od 1837 roku. W 1890 roku powstała spółka akcyjna Gottmitunsgrube, eksploatująca kilka pól górniczych pod nazwą kopalni Gottmituns. W 1904 roku włączono do niej kopalnię Martha Valesca, a w 1911 roku pole górnicze Uranianus. W 1922 roku zakład otrzymał nazwę Waleska (w czasie okupacji: Valeskagrube). Po II wojnie światowej należał do Mikołowskiego ZPW, a od 1 stycznia 1947 roku został włączony do kopalni Bolesław Śmiały. Na zdjęciu drążenie przekopu na poziomie 231 m.

Źródło fot. sbc.org.pl / 1935

KWK Mysłowice

Kopalnia Mysłowice w Mysłowicach działała w latach 1837–2008. W 2007 r. została połączona z KWK Wesoła, tworząc kopalnię Mysłowice-Wesoła. W czerwcu 2015 r. zakład podzielono, a ruch Mysłowice przekazano do Spółki Restrukturyzacji Kopalń w celu likwidacji. W 2021 r. tereny po kopalni przejęło miasto Mysłowice.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

KWK Concordia

Kopalnia Concordia-Grube w Zabrzu działała od około 1843 roku. W 1970 roku połączono ją z kopalnią Mikulczyce-Rokitnica, a w 1973 roku z KWK Pstrowski. Likwidację przeprowadzono w latach 90. XX wieku. W latach 60. wydobycie skoncentrowało się w rejonie Szybu Maciej (1922–1928, na zdjęciu), gdzie ostatnią tonę węgla wydobyto w 1978 roku. W 1992 roku teren przejęło PG DEMEX, uruchamiając rok później pierwsze w Polsce szybowe ujęcie wody pitnej. W 2005 roku obiekt włączono do Szlaku Zabytków Techniki i rozpoczęto jego rewitalizację.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

KWK Kleofas

Kopalnia Kleofas w Katowicach powstała w latach 1840–1845 przy ul. Obroki. W 1974 roku została połączona z kopalnią Gottwald. Wydobycie węgla zakończono w listopadzie 2004 roku.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1927

KWK Piast

Pierwsza kopalnia Piast prowadziła eksploatację w latach 1843–1845 pod nazwą Heinrichsfreude w Lędzinach. Po przerwie wznowiono wydobycie w 1893 roku. W 1923 roku nazwę zmieniono na Henryk, a w 1926 roku na Szyby Piast. W czasie II wojny światowej kopalnia nosiła nazwę Piastschächte. W latach 1945–1948 ponownie nazywała się Piast. W 1952 roku szyby Ziemowit włączono do budowanej KWK Ziemowit. W 1972 roku kopalnię przyłączono do Ziemowita, a w latach 1997–2001 zlikwidowano. Na zdjęciu kolejka linowa transportująca węgiel do portu nad Przemszą w Chełmie Śląskim.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Piast

W 2020 roku, dzięki rewitalizacji budynku dawnej maszyny wyciągowej na terenie starej kopalni, utworzono Centrum Usług Społecznych Powiatu Bieruńsko-Lędzińskiego. Obiekt ten stanowi przykład adaptacji infrastruktury pogórniczej do nowych funkcji społecznych i jest specyficznym pomnikiem dziedzictwa przemysłowego regionu.

Źródło fot. noweinfo.pl / 2020-02

KWK Jerzy

Kopalnia Jerzy w Katowicach-Dąbrówce Małej powstała w 1844 roku pod nazwą Georg. W 1928 roku została zamknięta. W 2011 roku historyczne zabudowania kopalni z końca XIX wieku zostały całkowicie wyburzone.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Wirek

Kopalnia Wirek powstała w 1849 roku z połączenia kopalń Hugo i Zwang w Wirku (obecnie dzielnica Rudy Śląskiej). W 1953 roku połączono kopalnię Wirek z kopalnią Wirek w budowie, tworząc KWK Nowy Wirek. 1 listopada 1995 roku zakład połączono z kopalnią Polska, tworząc KWK Polska-Wirek. W 2007 roku kopalnia weszła w skład KWK Halemba-Wirek jako Ruch Wirek. Likwidację ruchu rozpoczęto w 2009 roku, a zakończono w 2014 roku.

Źródło poczt. pl.wikipedia.org/wiki / ok. 1920

KWK Mortimer

Kopalnia Mortimer w Sosnowcu działała od 1851 roku (do 1880 oraz w latach 1920–1927 pod nazwą Ignacy). W lipcu 1945 roku połączono ją z kopalnią Klimontów, tworząc zakład Klimontów-Mortimer. W latach 1951–1958 funkcjonowała ponownie jako samodzielna kopalnia. W 1958 roku połączono ją z budowaną kopalnią Porąbka, tworząc zakład Mortimer-Porąbka. W 1974 roku wraz z kopalnią Klimontów utworzyła trzyruchową KWK Czerwone Zagłębie. Od 1992 roku zakład nosił nazwę Porąbka-Klimontów. Eksploatację zakończono w 1998 roku.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1920-1938

KWK Matylda

Kopalnia Matylda w Świętochłowicach-Lipinach działała samodzielnie w latach 1853–1967. W 1967 r. została połączona z kopalnią Śląsk w Chropaczowie, tworząc zakład Śląsk-Matylda. Następnie 1 stycznia 1974 r. włączono ją do nowo utworzonej KWK Śląsk w Rudzie Śląskiej.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1925

KWK Dębieńsko

Kopalnia Dębieńsko w Czerwionce-Leszczynach (do 1922 roku oraz w latach 1939–1945 Dubensko) była eksploatowana od 1853 roku, z przerwami w latach 1860–1878 oraz 1880–1897. Ostatnią tonę węgla wydobyto w 2000 roku. 4 grudnia 1974 roku uruchomiono przy niej Zakład Odsalania Wód Dołowych, w którym z zasolonych wód kopalnianych pozyskuje się sól spożywczą.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / 2006

KWK Szczęść Boże

Kopalnia Szczęść Boże w Łaziskach Średnich została uruchomiona w 1855 r. W 1925 r. połączono ją z kopalnią Szczęście Henryka, tworząc Zjednoczoną Kopalnię Aleksander. Od 1945 r. jej teren stanowi część kopalni Bolesław Śmiały.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Guido

Kopalnia Guido została założona w 1855 roku i działała do 1996 roku. W 1887 roku włączono ją jako Pole Południowe do państwowej kopalni Królowa Luiza. W 1912 roku formalnie została częścią kopalni Delbrück (późniejszej kopalni Makoszowy). W 1967 roku utworzono tu Kopalnię Doświadczalną M-300. W 1982 roku na poziomie 170 powstał Skansen Górniczy Guido, udostępniony do zwiedzania i wpisany do rejestru zabytków.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / ok. 1910

KWK Pstrowski

Kopalnia Pstrowski w Zabrzu-Biskupicach powstała w latach 1854–1856. Początkowo nosiła nazwę Hedwigswunsch, w latach 1862–1863 Bertha Hedwig, a w latach 1945–1948 Jadwiga. W 1948 roku przemianowano ją na Pstrowski. W 1973 roku włączono do niej Kopalnię Rokitnica. Na części jej obszaru górniczego w 1996 roku powstał Zakład Wydobywczy Surowców Mineralnych Jadwiga, działający do 2000 roku. W latach 2002–2025 fragment tego terenu eksploatowała pierwsza w Polsce prywatna kopalnia – Siltech.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1930

KWK Siemianowice

Kopalnia Siemianowice w Siemianowicach Śląskich powstała w 1855 roku z połączenia kilku pól górniczych i kopalń pod nazwą Vereinigte Siemianowitzer Steinkohlengruben. W 1908 roku podzielono ją na dwa zakłady: Laurahütte i Richter. W latach 1925–1945 kopalnie kilkakrotnie łączono i rozdzielano, aż w 1945 roku ponownie utworzono kopalnię Siemianowice. W 1993 roku rozpoczęto jej likwidację. Do dziś zachowała się zabytkowa stalowa wieża wyciągowa szybu Siemianowice III (Richter III), wzniesiona w 1897 roku.

Źródło fot. commons.wikimedia.org

KWK Knof

Kopalnia Knof w Siemianowicach Śląskich była oddziałem kopalni Laurahütte-Grube, późniejszej KWK Siemianowice, zlikwidowanej w 1993 roku.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Michał

Kopalnia Michał działająca w Siemianowicach Śląskich (dzielnica Michałkowice) funkcjonowała w latach 1881–90. XX wieku. W 1975 roku została włączona do kopalni Siemianowice. Od 2012 roku w jej zabudowaniach działa Park Tradycji Górnictwa i Hutnictwa, należący do Szlaku Zabytków Techniki (ul. Orzeszkowej 12). Więcej zdjęć i informacji: geosilesia.eu/galeria/park-tradycji-w-Siemianowicach.

Fot. R. Chybiorz / 2012-09

KWK Czeladź

Kopalnia Czeladź (1860–1996) przyczyniła się do rozwoju dzielnicy Piaski oraz budowy osiedla robotniczego. Obecnie teren dawnej kopalni i osiedla można zobaczyć na makiecie znajdującej się w zrewitalizowanej cechowni byłej kopalni Saturn. Makieta przedstawia historyczny układ zabudowy przemysłowej i mieszkaniowej związanej z funkcjonowaniem kopalni.

Źródło fot. nettg.pl / 2022-07

KWK Czeladź

Wiele budynków osiedla górniczego Piaski, datowanych na przełom XIX i XX w., zachowało się do dziś, choć część została wyburzona. Na zdjęciu dawny Klub Urzędników przy ul. gen. W. Sikorskiego 3 (pomarańczowy dach na makiecie).

Fot. R. Chybiorz / 2020-05

KWK Czeladź

Kopalnia Kultury w Czeladzi powstała w miejscu dawnej „Sokolni”, wzniesionej w 1912 roku jako jadalnia dla pracowników kopalni Czeladź (1860–1996). W 1919 roku budynek przekazano Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół” – Gniazdo Piaski. W latach 60. XX wieku utworzono tu Zakładowy Dom Kultury. Przed budynkiem, na placu Viannay’a, znajduje się lampa górnicza – symboliczne podziękowanie dla osób, które budowały dzielnicę Piaski i kopalnię Czeladź.

Źródło fot. sosnowiec.wyborcza.pl / 2016-11

KWK Klara

Kopalnia Klara w Rudzie Śląskiej powstała w 1860 roku w osadzie Karol Emanuel. Była jednym z mniejszych zakładów górniczych działających na tym obszarze w okresie rozwoju przemysłu węglowego na Górnym Śląsku. Po zakończeniu II wojny światowej teren kopalni zyskał nowe funkcje. Przy szybie Klara utworzono Zasadniczą Szkołę Górniczą, która kształciła przyszłych pracowników górnictwa i była ważnym elementem lokalnego systemu edukacji zawodowej.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Klara

Płonąca hałda przy dawnej kopalni Klara w osadzie Karol Emanuel w Rudzie Śląskiej. Zjawisko to jest efektem samozapłonu materiału odpadowego powstałego podczas eksploatacji węgla.

Źródło fot. NAC / Cz. Datka / 1934-09

KWK Klara

Współcześnie nieczynna wieża szybu Klara znajduje się na terenie PPUH RUDPOL-OPA Sp. z o.o. przy ul. Szyb Walenty 50.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Paweł

Kopalnia Paweł (wcześniej Paulus) w Rudzie Śląskiej-Chebziu działała od 1847 roku do lat 80. XX wieku. Z dniem 1 stycznia 1971 roku została przyłączona do kopalni Walenty-Wawel, tworząc kopalnię Wawel. Ostateczną likwidację przeprowadzono pod koniec lat 80. XX wieku.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Paweł

Wagonik upamiętniający kopalnię Paweł w Rudzie Śląskiej (wcześniej Paulus w Chebziu), która działała w latach 1847–1971.

Źródło fot. www.rudzianin.pl

KWK Chorzów

Kopalnia Chorzów (niem. Gräfin Laura do 1922 roku i w latach 1939–1945, Hrabina Laura w latach 1922–1936, Królewska Huta w latach 1936–1939) powstała w 1870 roku z części pola rezerwowego kopalni Król. Była unieruchomiona w latach 1932–1940. 1 stycznia 1970 roku została połączona z kopalnią Barbara-Wyzwolenie, tworząc kopalnię Barbara-Chorzów. Zakład ostatecznie zlikwidowano w 1995 roku.

Źródło poczt. pl.wikipedia.org/wiki / przed 1919

KWK Szombierki

Zabytkowa, ceglana wieża wyciągowa szybu Krystyna z 1929 roku należy do dawnej KWK Szombierki (Hohenzollerngrube) w Bytomiu, działającej w latach 1870–1996. W 1882 roku kopalnię połączono z eksploatowaną wcześniej kopalnią Paulus w Orzegowie, w 1970 roku z kopalnią Karol, a w 1993 roku z KWK Centrum, tworząc KWK Centrum-Szombierki. Obok znajduje się szyb Ewa (1869–1873) ze stalową wieżą wyciągową z 1969 roku przy ul. Zabrzańskiej 7. Teren szybu Krystyna ma zostać zrewitalizowany do 2027 roku.

Fot. R. Chybiorz / 2012-09

KWK Szombierki

Zrewitalizowana dolina Bytomki w Bytomiu, na terenach dawnej działalności kopalń węgla kamiennego Szombierki i Łagiewniki oraz huty żelaza Zygmunt. Na pograniczu Szombierek i Łagiewnik wcześniej powstało pole golfowe. W ostatnich latach wybudowano tu także obiekty sportowe oraz ścieżki rowerowe i piesze z elementami małej architektury (ul. Ostatnia 10).

Źródło fot. M. Smyczek / 2022

KWK Rozbark

Kopalnia KWK Rozbark (dawniej Heinitzgrube) została uruchomiona w 1863 roku w Bytomiu. W 1971 roku połączono ją z kopalnią Łagiewniki, a w 1999 roku – w wyniku restrukturyzacji górnictwa – przekształcono w Zakład Górniczy Bytom II. Pod tą nazwą działała do 2004 roku; ostatnią tonę węgla wydobyto 31 lipca 2004 roku. Na zdjęciu widoczny jest m.in. zabytkowy mur oporowy z 1886 roku oraz komin, który runął w niekontrolowany sposób w 2019 roku. Aktualnie działa tu Centrum Sportów Wspinaczkowych i Siłowych Skarpa.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Rozbark

Zabytkowa cechownia dawnej KWK Rozbark w Bytomiu. W 2014 roku w budynku cechowni otwarto Bytomski Teatr Tańca i Ruchu Rozbark (teatrrozbark.pl).

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Ludwik

Kopalnia KWK Ludwik działała jako samodzielny zakład w latach 1872–1978 w dzielnicy Biskupice w Zabrzu. Do 1945 roku nosiła nazwę Ludwigsglück (pol. Szczęście Ludwika). 1 kwietnia 1958 roku połączono ją z kopalnią Concordia, tworząc zakład Ludwik-Concordia, ze względu na częściowe wyczerpanie złóż Concordii. Po zakończeniu wydobycia i likwidacji kopalni część zabudowań odkupiło PG Demex, podejmując ich rewitalizację.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

KWK Ludwik

Zabytkowy Dom Kawalera z lat 1915–1924 przy dawnej kopalni KWK Ludwik (1872–1978) w Zabrzu. Budynek do dziś zachował pierwotny wystrój ceglano-tynkowanej elewacji, wzbogaconej kamiennym detalem (ul. Hagera 41).

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

KWK Polska

Kopalnia Polska w Świętochłowicach działała w latach 1873–2000. Do 1922 r. nosiła nazwę Deutschland, w latach 1922–1937 Niemcy, a 3 maja 1937 r. otrzymała nazwę Polska. 1 stycznia 1972 r. połączono ją z kopalnią Prezydent w Chorzowie. W 1979 r. została włączona do kopalni Polska-Wirek jako Ruch Polska. Likwidację zakładu zakończono 30 listopada 2000 r.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1940-01

KWK Polska

Na terenie dawnej KWK Polska (1873–2000) mieści się dziś Komenda Miejska Policji oraz dwie odrestaurowane, zabytkowe wieże szybowe z lat 1891–1908. Wieża szybu I jest udostępniona do zwiedzania jako punkt widokowy. Obiekty należą do Szlaku Zabytków Techniki, a w labiryncie spacerowym prezentowana jest Historia Przemysłu w Świętochłowicach (cks.org.pl).

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

KWK Radzionków

Kopalnia Radzionków (niem. Radzionkaugrube) w Radzionkowie-Buchaczu działała samodzielnie w latach 1874–1974. W 1975 r., wraz z kopalnią Bytom, utworzyła KWK Powstańców Śląskich. Ostatecznie działalność górniczą w rejonie Radzionkowa zakończono 31 grudnia 1995 r., wraz z likwidacją wydobycia w tej kopalni.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Radzionków

Górniczą historię Radzionkowa upamiętniono w 2001 roku poprzez utworzenie niewielkiego skansenu górniczego przy ul. Nałkowskiej 14/46 (na zdjęciu). W tym samym roku na części dawnego terenu kopalni powstała także baza paliw.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Karol

Kopalnia Gotthard w Rudzie Śląskiej-Orzegowie, od 1 października 1936 roku nosząca nazwę Karol, została założona w 1873 roku. W 1970 roku połączono ją z kopalnią Szombierki, po czym została zlikwidowana. Na terenie dawnej kopalni znajduje się zabytkowy budynek z maszyną parową szybu Jurand z końca XIX wieku (obiekt niedostępny, ul. Kopalnia Karol).

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Flora

Szyb Jan II dawnej KWK Flora w Dąbrowie Górniczej, działającej samodzielnie w latach 1875–1945.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Paryż

Kopalnia Paryż w Dąbrowie Górniczej (niem. Paris Grube, w latach 1945–1989 Generał Zawadzki) działała od 1876 roku pod nazwą Nowa-Łabęcki. Powstała z połączenia kopalń Łabęcki (1865) i Nowa (1867), początkowo eksploatowanych odkrywkowo – odpowiednio do 1880 i 1914 roku. W 1884 roku wybudowano szyb Paryż. Z czasem nazwę kopalni skrócono do Paryż. Wydobycie węgla zakończono 30 czerwca 1995 roku, a likwidację zakładu przeprowadzono 31 grudnia 1996 roku.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Sosnowiec

Kopalnia Sosnowiec w Sosnowcu-Sielcu powstała w 1876 roku pod nazwą Fanny, później Renard i Stalin, a zlikwidowana została w 1997 roku pod nazwą Sosnowiec. Posiadała dwa poziomy wydobywcze: 280 i 450 m. 10 stycznia 2001 roku wycofano załogę z dołu, wyłączono zasilanie i rozpoczęto zatapianie wyrobisk podziemnych.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Sosnowiec

W 2013 r. wieża szybu Anna dawnej KWK Sosnowiec została zaadaptowana na ściankę wspinaczkową (poziom450.pl).

Fot. R. Chybiorz / 2019-11

KWK Śląsk

Kopalnia Śląsk w Świętochłowicach-Chropaczowie powstała 6 lipca 1883 roku z połączenia pól górniczych Gabor, Jung Detlev i Excellenz. Eksploatację rozpoczęto w 1884 roku. Do 1922 roku nosiła nazwę Schlesien, następnie Śląsk. 1 stycznia 1967 roku połączono ją z kopalnią Matylda w Lipinach, tworząc kopalnię Śląsk-Matylda. 1 stycznia 1974 roku została ona włączona do nowej KWK Śląsk w Rudzie Śląskiej. Ostatnią tonę węgla wydobyto w 1977 roku.

Źródło fot. fotopolska.eu

KWK Marcel

Kopalnia Marcel w Radlinie (od 1883 r. Emma, 1945-1949 Ema, od 1949 Marcel). W 1890 r. uruchomiono tu pierwszą na Górnym Śląsku brykietownię, a w 1903 r. szyb Grundmann (obecnie Antoni) otrzymał pierwsze w regionie żelazne rusztowanie szybowe. W grudniu 1995 r. kopalnię połączono z KWK 1 Maja. Od 2003 r. należy do Kompanii Węglowej, obecnie funkcjonuje jako KWK ROW Ruch Marcel w PGG. Na zdjęciu min. zabytkowy budynek wieży szybu Wiktor z maszyną wyciągową z 1914 r. (trzeci od lewej)

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Centrum

Kopalnia Centrum w Bytomiu (do 1945 roku Karsten-Zentrum, od 1950 roku Dymitrow, od 1993 roku ZG Centrum) działała w latach 1881–2015. 1 stycznia 2005 roku utworzono dwuruchową kopalnię Bobrek-Centrum. 9 maja 2015 roku KWK Centrum została postawiona w stan likwidacji. 15 grudnia 2015 roku kopalnię Bobrek-Centrum połączono z KWK Piekary, tworząc dwuruchową kopalnię Bobrek-Piekary.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / A. Lischka / 2007-01

KWK Kazimierz-Juliusz

Kopalnia Kazimierz-Juliusz w Sosnowcu powstała w 1938 roku z połączenia dwóch zakładów. W kopalni Kazimierz wydobycie rozpoczęto w 1874 roku, a w kopalni Juliusz w 1914 roku. 29 maja 2015 roku uroczyście wydobyto ostatnią tonę węgla. Była to ostatnia czynna kopalnia w Zagłębiu Dąbrowskim. W 2020 i 2024 roku Spółka Restrukturyzacji Kopalń przekazała miastu tereny pokopalniane, na których Sosnowiec realizuje projekt Kazimierz OdNowa.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / 2016-07

KWK Sobieski

Kopalnia Sobieski w Jaworznie powstała w 1874 roku na terenie Rudnej Góry w dawnej wsi Jeleń. Jej początki wiążą się z szybem Juliusz i kopalnią Dohms (od 1876). W 1909 roku kopalnię Dohms zlikwidowano, tworząc w jej miejsce kopalnię Sobieski. W latach 1945–1989 zakład przez 21 lat działał jako samodzielna jednostka. 4 listopada 1998 roku, na bazie majątku KWK Jaworzno, powstał Zakład Górniczo-Energetyczny Sobieski Jaworzno III. Od 2005 roku zakład działa w strukturze Południowego Koncernu Węglowego.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2010

KWK Kościuszko

Kopalnia Kościuszko w Jaworznie wywodzi się z zakładu Fryderyk August. Po pożarze w 1882 roku w pobliżu zbudowano nowy szyb wydobywczy Jacek Rudolf, który dał początek nowemu zakładowi. Od 1919 roku funkcjonował on pod nazwą T. Kościuszko, a w czasie okupacji niemieckiej przemianowano go na Rudolf Grube. W 1963 roku kopalnię połączono z kopalnią Bierut, tworząc zakład Jaworzno. W latach 70. XX wieku dołączono do niego kopalnię Sobieski. Zakład ostatecznie zlikwidowano w 2000 roku.

Źródło fot. jaworzno.fotopolska.eu / 1910

KWK Saturn

Kopalnia Saturn w Czeladzi działała od 1887 r. W latach 1950–1990 nosiła nazwę Czerwona Gwardia. 1 stycznia 1973 r. kopalnie Milowice i Czeladź połączono, tworząc KWK Milowice-Czeladź. 1 stycznia 1976 r. zakład włączono do kopalni Czerwona Gwardia. W 1993 r. kopalnię Saturn postawiono w stan likwidacji, a jej działalność zakończono z końcem 1996 r.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Saturn

W październiku 2010 roku zabytkowa elektrownia z 1904 roku dawnej kopalni Saturn w Czeladzi została włączona do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. W budynku dawnej dyrekcji kopalni i zarządu Towarzystwa Saturn powstało centrum hotelowo-konferencyjne Pałac Saturna, a w jego podziemiach urządzono kompleks saunowo-basenowy Termy Rzymskie. W zrewitalizowanej cechowni utworzono Postindustrialne Centrum Dziedzictwa Górnictwa Węglowego w Zagłębiu. Więcej informacji: https://geosilesia.eu/galeria/zabytkowa-kwk-saturn-w-czeladzi.

Fot. R. Chybiorz / 2016-09

KWK Rymer

Kopalnia Rymer w Rybniku-Niedobczycach powstała w 1896 roku z połączenia czterech pól wydobywczych: Ignacy, Szczęść Boże, Jan Jakub i Karol. Początkowo nosiła nazwę Johann Jacob. W 1902 roku zmieniono ją na Römer-Grube, a od 1936 roku kopalnia funkcjonowała jako Rymer. W 1995 roku została włączona jako Ruch Rymer do kopalni Chwałowice i rozpoczęto jej likwidację. Eksploatację zakończono 20 października 1999 roku. Na zdjęciu pamiątka po kopalni na rondzie w Niedobczycach.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2006

KWK Rokitnica

Kopalnia Rokitnica w Zabrzu powstała w 1857 roku pod nazwą Castellengo, jednak eksploatację rozpoczęto dopiero w 1899 roku. Po 1945 roku przyjęła nazwę Rokitnica. W 1960 roku połączono ją z kopalnią Mikulczyce, tworząc Mikulczyce-Rokitnica. W 1970 roku została połączona z kopalnią Ludwik-Concordia, a w 1973 roku z kopalnią Pstrowski. Na zdjęciu widoczny jest szyb Gigant, głębiony w latach 1942–1951. Pierwszy symboliczny wózek z węglem wyjechał nim w Barbórkę 1953 roku.

Źródło fot. miemiec.eu / 2010

KWK Bielszowice

Kopalnia Bielszowice w Rudzie Śląskiej powstała w latach 1896–1904. W 1942 roku zamontowano tu parową maszynę wyciągową – ostatnią tego typu na Górnym Śląsku. 1 stycznia 1976 roku kopalnię połączono z kopalnią Zabrze. W 2000 roku zlikwidowano ruch w części zabrzańskiej z powodu wyczerpania zasobów. 1 lipca 2016 roku ruch Bielszowice połączono z ruchami Halemba-Wirek i Pokój, tworząc kopalnię zespoloną Ruda w PGG. 25 czerwca 2026 r. zakończono wydobycie węgla.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Wujek

Kopalnia Wujek powstała w latach 1899–1900 w Katowicach, w dzielnicy Brynów. 1 kwietnia 2017 roku została przejęta przez Polską Grupę Górniczą i prowadziła wydobycie do listopada 2021 roku. Symboliczny koniec kopalni nastąpił 1 kwietnia 2026 roku. W 2016 roku ochroną konserwatorską objęto budynek nowej łaźni łańcuszkowej, gdzie w grudniu 1981 roku górnicy strajkowali przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. Na zdjęciu przedstawiono podziemny dworzec kopalni Wujek.

Źródło fot. sbc.org.pl / lata międzywojenne

KWK Grodziec

Kopalnia Grodziec w Będzinie działała w latach 1899–1998. W latach 1999–2011 przeprowadzono jej likwidację. Wcześniej, w tym rejonie, funkcjonowały kopalnie Barbara, Maria (Grodziec I) oraz Bory, które prowadziły wydobycie w latach 1823–1917.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2017

KWK Silesia

Kopalnia Silesia działa od 1900 roku w Czechowicach-Dziedzicach. W latach 2005–2010 była połączona z kopalnią Brzeszcze jako zakład dwuruchowy. 9 grudnia 2010 roku Ruch II Silesia, czyli dawną KWK Silesia, kupiło czeskie przedsiębiorstwo. Obecnie kopalnia funkcjonuje jako samodzielny zakład pod nazwą PG Silesia.

Źródło fot. Wikipedia

KWK Silesia

Powstanie kopalni Silesia wiąże się z poszukiwaniami złóż soli w rejonie Goczałkowic. Pierwszy otwór wiertniczy – Źródło Maria 1 – sfinansował rząd pruski; w 1860 r. osiągnął głębokość 361 m i potwierdził występowanie solanki oraz pokładów węgla. Solankę eksploatowano do 1920 r., co zapoczątkowało rozwój uzdrowiska w Goczałkowicach. Otwór zniszczono podczas Powstań Śląskich. Pierwsze wiercenia poszukiwawcze węgla w rejonie Czechowic rozpoczęto w 1900 r. (pgsilesia.pl).

Źródło fot. ŚBC / 1903

KWK Miechowice

Kopalnia Miechowice w Bytomiu-Miechowicach działała jako samodzielny zakład w latach 1902–1996. Następnie połączono ją z kopalnią Bobrek, tworząc KWK Bobrek-Miechowice. W 1999 roku kopalnię postawiono w stan likwidacji, a na jej bazie utworzono ZG Bytom III. W 2005 roku zlikwidowano większość szybów i budynków, pozostawiając m.in. szyb Ignacy. W 2017 roku budynki szybu Zachodniego wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego (obecnie teren prywatny).

Źródło pocz. pl.wikipedia.org / 1913

KWK Boże Dary

Kopalnia Boże Dary w Katowicach-Kostuchnie została założona w 1901 roku. W 1947 roku przyłączono do niej kopalnię Murcki, zachowując nazwę Boże Dary, jednak rok później zakłady ponownie rozdzielono. 1 stycznia 1976 roku kopalnie połączono, włączając Boże Dary do kopalni Murcki. Kompleks wydobywczo-przetwórczy przeniesiono na teren dawnej kopalni Boże Dary. 1 lipca 2015 roku część zakładu przekazano do Spółki Restrukturyzacji Kopalń.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Gliwice

Kopalnia Gliwice powstała w 1901 roku z połączenia 16 pól górniczych. Wydobycie rozpoczęto w 1911 roku. Do 1945 roku nosiła nazwę Gliwitzer Grube, a po wojnie – Gliwice. W marcu 2000 roku kopalnię zlikwidowano. Dziś ozdobą Nowych Gliwic – Centrum Edukacji i Biznesu – są odnowione, ponadstuletnie budynki: cechownia (na zdjęciu), maszynownia, mieszcząca Muzeum Odlewnictwa Artystycznego, oraz willa dyrektora.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2018

KWK Klimontów

Kopalnia Klimontów w Sosnowcu powstała w 1904 roku jako część kopalni Niwka. W 1908 roku została wydzielona jako samodzielny zakład; włączono do niej także szyb Barbara. W 1945 roku połączono ją z kopalnią Mortimer, tworząc zakład Klimontów–Mortimer (do 1950). Od 1951 roku działała ponownie samodzielnie. W 1974 roku weszła w skład kopalni Czerwone Zagłębie, a od 1992 roku funkcjonowała jako Porąbka-Klimontów. Likwidację kopalni zakończono 31 grudnia 2000 roku.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Pokój

Kopalnia Pokój (niem. Friedensgrube) działała w Rudzie Śląskiej jako samodzielny zakład w latach 1902–2016. Od 1968 roku funkcjonowała jako ruch Pokój kopalni Ruda. Od 1 stycznia 2017 roku była stopniowo przejmowana przez Spółkę Restrukturyzacji Kopalń. Szyb Wanda (na zdjęciu) jest ostatnim czynnym szybem i działa jako Pompownia Stacjonarna Pokój II Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń SRK. Planowane jest zagospodarowanie terenu po kopalni na cele społeczne i mieszkaniowe.

Źródło fot. www.slazag.pl / M. Wroński / 2022-08

KWK Knurów

Kopalnia Knurów powstała w latach 1903–1906 w Knurowie. W 2010 r. została połączona z kopalnią Szczygłowice (działającą od 1961 r.), tworząc KWK Knurów-Szczygłowice, która od 2014 r. należy do Jastrzębskiej Spółki Węglowej. Obecnie funkcjonuje jako Ruch Knurów (jsw.pl). Zachował się tylko jeden historyczny szyb – Paweł. Szyb Piotr został rozebrany, a jego koła trafiły do Muzeum Ziemi Górnośląskiej w niemieckim Ratingen. Historię pracy kopalni przedstawia film „KWK Knurów 1939–1945” (YouTube).

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2011

KWK Gottwald

Kopalnia Eminencja (od 1953 r. Gottwald) działała w katowickiej dzielnicy Dąb w latach 1905–2004. Na jej terenach w 2005 r. otwarto centrum handlowe Silesia City Center. Zachowano trzy zabytkowe budynki dawnej kopalni oraz szyb Jerzy (na zdjęciu).

Fot. R. Chybiorz / 2019-07

KWK Mikulczyce

Kopalnia Mikulczyce w Zabrzu=Miku;czycach (Donnersmarckhütte do 1927 roku, Abwehr w latach 1927–1945, od 1945 roku Mikulczyce) została założona w 1906 roku. 1 października 1960 roku połączono ją z kopalnią Rokitnica, tworząc zakład Mikulczyce-Rokitnica. Po kopalni zachował się zespół budynków przy nadszybiu oraz obiekty socjalno-administracyjne z początku XX wieku. Do gminnej ewidencji zabytków wpisano m.in. cechownię z 1908 roku, maszynownię szybu Jan, kompresorownię, halę napraw, łaźnię oraz kotłownię z siłownią.

Źródło poczt. pl.wikipedia.org/wiki/

KWK Makoszowy

Kopalnia Makoszowy (niem. Delbrück) została zbudowana w latach 1890–1906 w Zabrzu (dzielnica Makoszowy). Wydobycie rozpoczęto w zakładzie Zeroschächte, który w 1908 roku przemianowano na Delbrückschächte. Od 1945 roku kopalnia nosiła nazwę Makoszowy. 1 lipca 2005 roku połączono ją z KWK Sośnica, jednak po 10 latach ruch Makoszowy przekazano do SRK. Wydobycie wstrzymano 31 grudnia 2016 roku, a sześć lat później kopalnia ostatecznie przestała istnieć.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2015

KWK Chwałowice

Kopalnia Chwałowice powstała w latach 1903–1907 w Rybniku pod nazwą Donnersmarckgrube. W 1945 roku otrzymała nazwę KWK Chwałowice. W 1995 roku została połączona z KWK Rymer (do 1999) i działała pod nazwą KWK Chwałowice. Od 2003 roku należała do Kompanii Węglowej S.A. Obecnie funkcjonuje jako Ruch Chwałowice w kopalni zespolonej KWK ROW należącej do Polskiej Grupy Górniczej. KWK ROW jest największą kopalnią węgla kamiennego w Polsce.

Źródło fot. enowiny.pl

KWK Brzeszcze

Kopalnia Brzeszcze została założona w 1903 roku w Brzeszczach (powiat oświęcimski, woj. małopolskie). Jej obszar górniczy obejmuje także tereny gmin Miedźna (woj. śląskie) i Oświęcim. W latach 2005–2010 kopalnie Brzeszcze i Silesia tworzyły jeden zakład dwuruchowy. 9 grudnia 2010 roku Ruch II Silesia, czyli dawną kopalnię Silesia, kupiła czeska spółka. Ruch I Brzeszcze funkcjonuje obecnie jako Zakład Górniczy Brzeszcze w strukturach Południowego Koncernu Węglowego.

Źródło fot. oswiecim.naszemiasto.pl

KWK Richter

Kopalnia Richter działała samodzielnie w latach 1908–1945 w Siemianowicach Śląskich, a następnie funkcjonowała w ramach kopalni Siemianowice do 1993 r. W rejestrze zabytków znajduje się wieża nadszybowa dawnego szybu „Richter III” wraz z terenem w jej bezpośrednim otoczeniu.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Jowisz

Kopalnia Jowisz w Wojkowicach została zbudowana w latach 1907–1911, a wydobycie węgla rozpoczęto w 1912 roku. W czasie okupacji niemieckiej nosiła nazwę Jupitergrube. W 1997 roku z jej pierwotnego obszaru wyodrębniono Zakład Górniczy Wojkowice. Ostatecznie eksploatację zakończono w 2002 roku. Na południowo-zachodnią część obszaru górniczego kopalni nakładał się obszar kopalni rud cynku i ołowiu Orzeł Biały.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / przed 1931

KWK Andaluzja

Kopalnia Andaluzja w Piekarach Śląskich (Brzozowice-Kamień) działała samodzielnie w latach 1911–1999. W 1999 roku postawiono ją w stan likwidacji jako Zakład Górniczy Brzeziny. W styczniu 2002 roku zakład połączono przekopem z kopalnią Piekary. W 2006 roku zapadła decyzja o ostatecznej likwidacji zakładu.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Wesoła

Kopalnia Wesoła powstała w latach 1911–1914 w Mysłowicach. Nosiła wcześniej nazwy: Fürstengrube, Książę (po 1922 roku), Harcerska (1937–1939 i od 1946) oraz Lenin (1967–1990). Od 1993 roku należała do Katowickiego Holdingu Węglowego S.A. 1 stycznia 2007 roku, po połączeniu z kopalnią Mysłowice, powstała KWK Mysłowice-Wesoła. Od 1 kwietnia 2017 roku kopalnia działa w strukturach Polskiej Grupy Górniczej.

Źródło fot. pl.wikipedia.org /2013

Lata 10-20 XX wieku

Rozmieszczenie kopalń w Zagłębiu Górnośląskim na początku XX wieku przedstawia mapa „Karte der betriebenen Berg- und Hüttenwerke in Oberschlesien” z 1913 roku w skali 1 : 200 000. Zaznaczono na niej działające wówczas kopalnie i zakłady hutnicze. Kopalnie węgla kamiennego oznaczono czerwonymi numerami, których objaśnienia umieszczono na marginesach mapy. Dokument stanowi cenne źródło do badań nad rozwojem górnictwa i przemysłu ciężkiego w regionie na początku XX wieku.

Źródło: polona.pl

KWK Jankowice

Kopalnia Jankowice prowadzi wydobycie od 1916 r. w Jankowicach i Rybniku. 1 lipca 2016 r. została połączona z kopalniami Marcel, Rydułtowy i Chwałowice, tworząc jedną kopalnię – KWK ROW, należącą do Polskiej Grupy Górniczej. Zespolona KWK ROW jest największą kopalnią węgla kamiennego w Polsce.

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

KWK Sośnica

Kopalnia Sośnica rozpoczęła wydobycie w 1917 roku w Sośnicy. W latach 2005–2015 była połączona z KWK Makoszowy i działała jako dwuruchowa kopalnia Sośnica-Makoszowy w ramach Kompanii Węglowej S.A. Po rozdzieleniu obu zakładów, od 30 kwietnia 2015 roku funkcjonowała ponownie jako samodzielna kopalnia. Od 29 kwietnia 2016 roku działa w strukturach Polskiej Grupy Górniczej.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2015

KWK Modrzejów

Kopalnia Modrzejów w Sosnowcu została wyodrębniona z kopalni Jerzy w 1919 r. 1 stycznia 1942 r. kopalnie Modrzejów i Niwka przejął koncern Preussag, łącząc je w jeden zakład o nazwie Theodor Koerner. W latach 1945–1999 działał on jako kopalnia Niwka-Modrzejów. Na terenie dawnego zakładu utworzono Sosnowiecki Park Naukowo-Technologiczny.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Jan Kanty

Kopalnia Jan Kanty w Jaworznie powstała w 1920 roku z połączenia rozproszonych upadowych w jedno przedsiębiorstwo. W 1945 roku utworzyła kopalnię Jaworzno, a od 1953 roku nosiła nazwę Komuna Paryska. W 1989 roku powrócono do nazwy Jan Kanty. Eksploatację górniczą zakończono 31 lipca 2000 roku, a zakład zlikwidowano w latach 2001–2002.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1936-11

KWK Jan Kanty

Szyby Witold I (z lat 60. XX w., czynny) oraz wieża typu basztowego szybu Witold II (z 1973 r.) kopalni Jan Kanty (1920–2000) w Jaworznie, przy ul. Jana Kantego Steczkowskiego. Szyb Witold II został całkowicie wyburzony w 2020 r.

Fot. R. Chybiorz / 2019-05

KWK Bobrek

Kopalnia Bobrek w Bytomiu działała pod tą nazwą w latach 1922–2025. W 2005 roku została połączona z kopalnią Centrum, tworząc zakład Bobrek-Centrum. 15 grudnia 2015 roku kopalnię połączono z kopalnią Piekary, tworząc dwuruchową kopalnię Bobrek-Piekary w strukturach spółki Węglokoks Kraj. W 2021 roku wygaszono ruch Piekary. Na zdjęciu widoczny jest szyb wentylacyjny Zbigniew oraz dyfuzor wentylatora.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / 2013

KWK Polska

Kopalnia Polska (od 1937 r. Dąbrówka Śląska) działała w latach 1924–1939 w Katowicach, w dzielnicy Dąbrówka Mała.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1933-10

KD Barbara

Kopalnia Doświadczalna Barbara w Mikołowie powstała w miejscu uruchomionej w 1920 roku kopalni Anna, później przemianowanej na Barbarę. W 1925 roku została wydzierżawiona przez Górnośląski Związek Kopalń i Hut, który utworzył tu placówkę naukowo-badawczą pod nazwą Kopalnia Doświadczalna Barbara, Centrala Ratownictwa Górniczego i Obserwatorium Magnetyczne w Mikołowie. Od 1945 roku działa w strukturach Głównego Instytutu Górnictwa. Jest to jedyne w Europie miejsce, gdzie w bezpiecznych warunkach prowadzi się badania nad wybuchami i pożarami w górnictwie.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

KWK Bytom

Kopalnia Bytom (do 1945 r. Beuthengrube) powstała w latach 1923–1928 w Bytomiu. 1 stycznia 1975 roku została połączona z KWK Radzionków i odtąd działała jako KWK Powstańców Śląskich. Likwidację przeprowadzono w latach 2001–2004, włączając część obszaru górniczego do ZG Bytom I. Od 2010 roku eksploatację w rejonie szybu Kopernik dawnej kopalni Bytom I prowadzi Zakład Górniczy Eko-Plus.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / ok. 1930

KWK Walenty-Wawel

W 1931 roku połączono kopalnie Wawel i Wolfgang (później Walenty), tworząc zakład Wolfgang–Wawel, a od 1936 roku Walenty–Wawel. W 1971 roku kopalnię połączono z KWK Paweł, tworząc KWK Wawel, która działała do 1995 roku. Następnie rozpoczęto jej likwidację poprzez połączenie z KWK Pokój; ostatnią tonę węgla wydobyto 28 maja 1997 roku. Zespół szybu Franciszek z końca XIX wieku wpisano do rejestru zabytków, a okoliczne budynki zaadaptowano na mieszkania komunalne i Lokalne Centrum Tradycji.

Źródło fot. zabytek.pl

KWK Walenty-Wawel

Do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego wpisano także zespół szybu Mikołaj (na zdjęciu) wraz z maszyną wyciągową z 1912 r. dawnej kopalni Wolfgang, później Walenty-Wawel w Rudzie Śląskiej. Jest to jedyny kompletny zespół zabudowań i urządzeń górniczych wyłączonych z ruchu i przekazanych miastu (ul. Szyb Walenty).

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

KWK Wanda-Lech

Kopalnia Wanda-Lech w Nowym Bytomiu (obecnie Ruda Śląska) działała w latach 1935–1968. Powstała w 1938 roku poprzez przyłączenie do kopalni Wanda szybu wydobywczego Lech (niem. Hillebrand), zbudowanego w latach 1904–1905 jako zakład kopalni Błogosławieństwo Boże w Wirku. W 1968 roku kopalnię przyłączono do kopalni Pokój.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1930-10

KWK Prezydent

W 1937 roku kopalnię Król podzielono na Prezydent Mościcki (do 1939; w latach 1939–1945 niem. Königsgrube Ostfeld) oraz Barbara-Wyzwolenie. W 1972 roku kopalnie Barbara-Wyzwolenie i Chorzów (działającą od 1870 roku) połączono w zakład Barbara-Chorzów, natomiast kopalnię Prezydent włączono jako rejon do kopalni Polska (od 1979 roku Polska-Wirek) w Świętochłowicach. Eksploatację zakończono odpowiednio w 1993 i 1995 roku. Zachowały się wieża szybu Prezydent oraz zabudowania tzw. Kompleksu Sztygarka, wpisane w 2010 roku na Szlak Zabytków Techniki.

Fot. R. Chybiorz / 2012-08

KWK Barbara-Chorzów

W 1937 roku kopalnię Król podzielono na dwa zakłady: Prezydent Mościcki oraz Barbara-Wyzwolenie. 1 stycznia 1970 roku drugi z nich połączono z Kopalnią Chorzów, tworząc kopalnię Barbara-Chorzów. Eksploatację węgla w rejonie Chorzowa zakończono 31 października 1993 roku, a kopalnię zlikwidowano w 1995 roku. Szyby Kolejowy I i Zygmunt August II weszły następnie w skład pompowni Siemianowice należącej do Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń.

Źródło fot. pl.wikipedia.org/wiki / Paweł / 2011-03

Eksploatacja odkrywkowa

W XIX i XX w. kopalnie węgla kamiennego prowadziły nie tylko eksploatację podziemną (głębinową), lecz także odkrywkową (m.in. KWK Bolesław Śmiały, KWK Brzozowica, KWK Murcki, KWK Paryż, KWK Reden). Na rycinie przedstawiono odkrywkę Klyta KWK Bolesław Śmiały, położoną przy dzisiejszym Ośrodku Rekreacyjno-Sportowym Żabka w Łaziskach Dolnych (ul. Sportowa 1).

Źródło ryc. geoportal.orsip.pl / 1958-1961

Eksploatacja odkrywkowa

W XIX i XX wieku kopalnie węgla kamiennego prowadziły zarówno eksploatację podziemną (głębinową), jak i odkrywkową, m.in. w kopalniach Bolesław Śmiały, Brzozowica, Murcki, Paryż i Reden. Na zdjęciu przedstawiono odkrywkę przy kopalni Paryż w Dąbrowie Górniczej. W 1922 roku zaproponowano utworzenie na jej terenie rezerwatu geologicznego wychodni pokładu węgla Reden o miąższości około 20 metrów, jednak pomysł ten nie został zrealizowany.

Źródło fot. www.dabrowa-gornicza.prv.pl

Eksploatacja nielegalna

Węgiel kamienny wydobywano nie tylko legalnie, lecz także nielegalnie. Początki eksploatacji w tzw. biedaszybach sięgają drugiej połowy XIX wieku, a najwięcej powstało ich w czasie kryzysu gospodarczego w latach 1929–1933. Na fotografii: pole biedaszybów w Katowicach-Wełnowcu. W tle widoczny jest dziś już nieistniejący szyb Agnieszka dawnej KWK Król.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Eksploatacja nielegalna

Mapa dzikiego górnictwa węgla na Górnym Śląsku w latach 1932–1935, opublikowana na łamach „Rocznika Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”.

Źródło ryc. J. Żółtaszek / 1936, zmodyfikowane

Eksploatacja nielegalna

Węgiel kamienny wydobywano głównie legalnie, lecz także nielegalnie. Początki eksploatacji w tzw. biedaszybach sięgają drugiej połowy XIX wieku, a najwięcej powstało ich w okresie kryzysu gospodarczego w latach 1929–1933. Na fotografii: biedaszyb wykopany w 2015 roku w Katowicach-Piotrowicach.

Źródło fot. M. Lamparska / 2018

Lata 20-30 XX wieku

W latach 1922–1939 na obszarze Górnego Śląska funkcjonowała spółka polsko-francuska Skarboferm, której celem była dzierżawa państwowych kopalń węgla na Górnym Śląsku, przejętych przez rząd polski od władz pruskich. Nosiła ona nazwę: Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku, Spółka Dzierżawna S.A. w Katowicach. Na zdjęciu przedstawiono siedzibę spółki w Królewskiej Hucie (Chorzowie) przy Placu Marszałka Piłsudskiego 9–12 (obecnie ul. Katowicka 72).

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Lata 20-30 XX wieku

Pionierem fotografii przemysłowej przełomu XIX i XX wieku był Maks Steckel. W 1928 roku ukazało się jego najsłynniejsze dzieło „Czarne Diamenty” („Schwarze Diamanten”). Teka zawiera 31 fotograwiur przedstawiających pracę górników, widoki kopalń, maszynerię oraz fragmenty osiedli robotniczych w Kostuchnie i Giszowcu. Na zdjęciu nr 22 przedstawiono obudowę chodnika w kopalni Donnersmarck – Chwałowice.

Źródło fot. M. Steckel (1928)

KWK Ziemowit

Kopalnia Ziemowit została zbudowana w latach 1940–1952 w Lędzinach. W 1972 roku kopalnie Piast i Ziemowit połączono w jeden zakład górniczy pod nazwą Ziemowit, tworząc największą kopalnię w Polsce i jedną z największych w Europie. Od 1 lutego 2003 roku była częścią Kompanii Węglowej S.A. W 2016 roku połączono ją z KWK Piast, tworząc kopalnię zespoloną KWK Piast-Ziemowit należącą do Polskiej Grupy Górniczej.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2015

KWK Ziemowit

Przy wielu czynnych i nieczynnych kopalniach znajdują się pomniki związane z tradycją górniczą, przedstawiające m.in. godło górnicze, lampy czy wagoniki. W Lędzinach, przy ul. Pokoju prowadzącej do głównej bramy kopalni, ustawiono jako pomnik elektrowóz górniczy oraz fragment koła szybowego.

Fot. R. Chybiorz / 2023-04

KWK Julian / KWK Piekary

KWK Piekary (dawniej KWK Julian) działała od 1954 roku przez 45 lat. W 1999 roku z części majątku kopalni Julian utworzono Zakład Górniczy Piekary, który w 2012 roku przekształcono w KWK Piekary. W 2015 roku stała się Ruchem Piekary kopalni Bobrek-Piekary. Z końcem 2018 roku zakład trafił do SRK, a 31 stycznia 2020 roku wydobyto ostatnią tonę węgla. Likwidację zakończono 31 grudnia 2022 roku. W 2025 roku SRK przekazała miastu wieżę szybową Julian I oraz 1,5 ha terenu na cele społeczne i edukacyjne.

Źródło fot. mareklocher.pl

KWK Halemba

Kopalnia Halemba została zbudowana w latach 1950–1957 w Halembie, dzielnicy Rudy Śląskiej. Funkcjonowała samodzielnie do 26 lipca 2007 roku, kiedy połączono ją z KWK Polska-Wirek, tworząc dwuruchową kopalnię Halemba-Wirek. W 2016 roku oddział ten wraz z kopalniami Bielszowice oraz Pokój (do 2022 roku) utworzył Kopalnię Węgla Kamiennego Ruda, należącą do Polskiej Grupy Górniczej. Obecnie w jej strukturze działa Ruch Halemba.

Źródło fot. pl.wikipedia.org

KWK 1 Maja

Kopalnia 1 Maja została zbudowana w latach 1952–1960 w Wodzisławiu Śląskim, w dzielnicy Wilchwy. Do grudnia 1960 roku funkcjonowała jako KWK Mszana w budowie, a od 1 stycznia 1961 roku nosiła nazwę 1 Maja. W 1995 roku połączono ją z kopalnią Marcel. W 2001 roku Ruch 1 Maja przekazano do Spółki Restrukturyzacji Kopalń. Aktualnie w miejscu kopalni znajduje się wodzisławska strefa gospodarcza oraz elektrociepłownia „1 Maja”.

Źródło fot. www.enowiny.pl

KWK Szczygłowice

Kopalnia Szczygłowice powstała w latach 1957–1961 w Knurowie. W 2010 r. została połączona z kopalnią Knurów, tworząc KWK Knurów-Szczygłowice, która od 2014 r. należy do Jastrzębskiej Spółki Węglowej. Obecnie funkcjonuje jako Ruch Szczygłowice KWK Knurów-Szczygłowice (www.jsw.pl).

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2011

KWK Jastrzębie

Kopalnia Jastrzębie powstawała w latach 1955–1962 w Jastrzębiu-Zdroju. 1 stycznia 1963 r. przyłączono do niej kopalnię Moszczenica, którą jednak 1 stycznia 1966 r. ponownie wydzielono. W 1994 roku oba zakłady ponownie połączono pod nazwą KWK Jas-Mos. W 2000 roku Ruch Moszczenica zakończył eksploatację. Od 2001 roku kopalnia działała jako Ruch Jas-Mos w strukturze KWK Jastrzębie-Bzie. Zakład zlikwidowano 31 grudnia 2022 roku, a Ruch Jas-Mos przekazano do SRK. Likwidację zakończono 30 czerwca 2025 roku.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / 2007

KWK Staszic

Kopalnia Staszic powstała w latach 1959–1964 w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec. Od 31 grudnia 2009 roku została połączona z kopalnią Murcki, tworząc KWK Murcki-Staszic z Ruchem Boże Dary i Ruchem Staszic. 1 stycznia 2021 roku kopalnię tę połączono z KWK Wujek, tworząc zakład KWK Staszic-Wujek działający w strukturach Polskiej Grupy Górniczej.

Źródło fot. pgg.pl (zdjęcie ilustracyjne)

KWK Moszczenica

Kopalnia Moszczenica została zbudowana w latach 1955–1965 w Jastrzębiu-Zdroju i działała do 2000 roku. Obecnie na terenie zlikwidowanej kopalni funkcjonuje Jastrzębska Strefa Aktywności Gospodarczej. Dawna łaźnia kopalniana została zaadaptowana na Instytut Dziedzictwa i Dialogu z interaktywną wystawą o węglu – Carbonarium.

Źródło fot. plus.dziennikzachodni.pl

Kopalnia Jan

Kopalnia Jan w Katowicach, w dzielnicy Janów-Nikiszowiec, była zakładem doświadczalnym przy kopalni Wieczorek. Utworzono ją 1 stycznia 1969 roku w celu prowadzenia badań nad nowoczesnymi metodami eksploatacji węgla, automatyzacją procesów oraz organizacją i zarządzaniem w górnictwie. 30 września 1969 roku zakład przekazano Głównemu Instytutowi Górnictwa, a 1 stycznia 1976 roku ponownie włączono do kopalni Wieczorek. Po wyczerpaniu pokładów węgla kopalnię zlikwidowano w latach 80. XX wieku (lub w 1993 roku), a zabudowania rozebrano.

Źródło fot. fotopolska.eu/Katowice / 1974

KWK Zofiówka

Kopalnia Zofiówka powstawała w latach 1962–1969 w dzielnicy Gogołowa miasta Jastrzębie-Zdrój. W 1974 roku otrzymała nazwę Manifest Lipcowy. W 1990 roku przywrócono nazwę Zofiówka, a w 1993 roku weszła w skład JSW. 1 stycznia 2023 roku utworzono kopalnię KWK Borynia-Zofiówka-Bzie. Od 1 lipca 2025 roku Ruch Bzie włączono do Ruchu Zofiówka, tworząc kopalnię dwuruchową KWK Borynia-Zofiówka. Na zdjęciu widoczna jest hałda Pochwacie – częściowo zrekultywowane zwałowisko odpadów pogórniczych JSW.

Fot. R. Chybiorz / 2108-09

KWK Borynia

Kopalnia Borynia była budowana w latach 1962–1971 w Jastrzębiu-Zdroju. 1 stycznia 2011 roku utworzono kopalnię Borynia-Zofiówka, a w 2013 roku Borynia-Zofiówka-Jastrzębie. Od 1 stycznia 2023 roku do zakładu włączono kopalnię Jastrzębie-Bzie jako Ruch Bzie, tworząc kopalnię Borynia-Zofiówka-Bzie. 1 lipca 2025 roku Ruch Bzie włączono w struktury Ruchu Zofiówka, tworząc dwuruchową kopalnię KWK Borynia-Zofiówka.

Źródło pl.wikipedia.org / 2014

KWK Nowy Śląsk

Kopalnia Nowy Śląsk powstała w latach 1968–1973 w Rudzie Śląskiej, w dzielnicy Kochłowice. 1 stycznia 1974 roku przekazano ją do eksploatacji i rozpoczęto wydobycie węgla kamiennego. 1 stycznia 2005 roku została połączona z KWK Wujek w Katowicach i działała jako KWK Wujek Ruch Śląsk. Ostatnią tonę węgla wydobyto 30 grudnia 2017 roku, a 1 lutego 2018 roku zakład przekazano do SRK. Obecnie na jego terenie działa pompownia Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń.

Źródło fot. youtube.com / Tulipan83 / 2022

KWK Pniówek

Kopalnia Pniówek (dawniej KWK XXX-lecia PRL) powstała w latach 1963–1974 w Pawłowicach. W 1993 roku została włączona do Jastrzębskiej Spółki Węglowej. W 2008 roku rozpoczęto prace związane z rozbudową kopalni o złoże Pawłowice 1, a w 2012 roku uzyskano koncesję na jego eksploatację.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2007

KWK Nowy Piast

Kopalnia Nowy Piast działała samodzielnie w latach 1975–2016, obecnie funkcjonuje jako ruch kopalni Piast-Ziemowit w strukturze PGG. Na zdjęciu widoczne jest pięć hałd we wschodniej części Bierunia Nowego, zwanych Paciorkowcami. Teren miał zostać po rekultywacji zagospodarowany przez kopalnię jako park, jednak inwestycji nie zrealizowano. Obecnie właścicielem obszaru jest gmina, która posiada dokumentację przekształcenia go w ogólnodostępny park.

Źródło ortofotomapy: geoportal.orsip.pl (2009) / fot. R. Chybiorz (2009-08)

Hałdy

Rozmieszczenie hałd w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (i nie tylko) można przeglądać online w Portalu mapowym Geologia PIG-PIB > Surowce mineralne > Odpady wydobywcze oraz w geoportalu ORSIP > Gospodarka przestrzenna >Tereny Pogórnicze i Poprzemysłowe z systemu OPI TPP 2.0.

Źródło ryc. geologia.pgi.gov.pl

KWK Powstańców Śląskich

Kopalnia Powstańców Śląskich powstała 1 stycznia 1975 roku z połączenia obszarów eksploatacyjnych kopalń Bytom i Radzionków, a w 2001 roku została zlikwidowana. W 2011 roku ponownie uruchomiła ją spółka ZG Eko-Plus, będąca drugą w Polsce kopalnią z prywatnym polskim kapitałem. Obecnie eksploatowane jest złoże „Bytom I-1” na głębokości od 220 do 650 metrów. Złoże udostępniono dwoma szybami: Kopernik w Bytomiu oraz Wentylacyjno-Podsadzkowym w Radzionkowie.

Źródło fot. nettg.pl / T. Rzeczycki

KWK Żory

Kopalnia Żory (wcześniej KWK ZMP, w budowie także jako Świerklany) powstała w latach 1974–1979 w dzielnicy Rój w Żorach. W maju 1996 roku podjęto decyzję o całkowitej likwidacji zakładu. Proces likwidacji wyrobisk zakończono w 1999 roku.

Źródło fot. dziennikzachodni.pl

KWK Krupiński

Kopalnia Krupiński w Suszcu była budowana w latach 1975–1982 pod nazwą Suszec. W 1983 roku przekazano ją do eksploatacji i nadano nazwę Krupiński. Zakład należał do młodszych kopalń w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym. 31 marca 2017 roku zakończono w nim produkcję węgla, a kopalnię przekazano Spółce Restrukturyzacji Kopalń. W ramach likwidacji infrastruktury jesienią 2021 roku zasypano główny szyb kopalni, kończąc historię tego zakładu górniczego.

Źródło fot. eksploratorzy.com.pl

KWK Czeczot

Kopalnię Czeczott rozpoczęto budować w 1978 roku w Woli (gmina Miedźna). Uruchomiono ją 18 lipca 1985 roku. W 2000 roku została połączona z KWK Piast jako Ruch II, a w 2005 roku zakończono tu wydobycie węgla. Kopalnię zlikwidowano w 2008 roku. W jej dawnych wyrobiskach utworzono podziemny zbiornik retencyjny gromadzący zasolone wody dołowe z okolicznych kopalń.

Źródło fot. wolanie.info

KWK Morcinek

Kopalnia Morcinek w Kaczycach (gmina Zebrzydowice) prowadziła wydobycie w latach 1987–1998. 20 czerwca 2000 roku wysadzono wieże szybowe, a likwidację kopalni ostatecznie zakończono w 2001 roku.

Źródło fot. ox.pl

KWK Budryk

Kopalnia Budryk była budowana w latach 1978–1994 w Ornontowicach. Wydobycie węgla rozpoczęto w marcu 1994 roku w ramach rozruchu technologicznego, a formalną działalność eksploatacyjną podjęto rok później. W 2008 roku kopalnia została włączona do Jastrzębskiej Spółki Węglowej. Budryk jest najgłębszą kopalnią węgla kamiennego w Polsce. W 2015 roku szyb VI pogłębiono do głębokości 1320 metrów.

Źródło fot. www. jsw.pl

KWK Jastrzębie-Bzie

Kopalnia Jastrzębie-Bzie została otwarta w 2021 roku w Jastrzębiu-Zdroju. W 2007 roku rozpoczęto wiercenie otworu badawczego w złożu Bzie-Dębina 1 Zachód, a dwa lata później rozpoczęto budowę szybu 1-Bzie. Inwestycję zakończono w 2019 roku, a pierwszą ścianę wydobywczą uruchomiono w marcu 2022 roku. Od 1 stycznia 2023 roku kopalnia funkcjonowała jako Ruch Bzie w KWK Borynia-Zofiówka-Bzie. Od 1 lipca 2025 roku została włączona do Ruchu Zofiówka, tworząc kopalnię dwuruchową KWK Borynia-Zofiówka.

Źródło fot. katowice.wyborcza.pl / 2022

Górnicze tradycje i zwyczaje

Z przemysłem węglowym związane są nie tylko kopalnie, lecz także górnicze kolonie i osiedla oraz bogate tradycje i zwyczaje środowiska górniczego. Na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego znajdują się m.in. obchody Barbórki (od 2018 roku) oraz tradycje kulturowe górniczych orkiestr dętych z Górnego Śląska (od 2023 roku). Stanowią one ważny element tożsamości regionu. Na zdjęciu przedstawiono figurę św. Barbary z cechowni kopalni Kazimierz-Juliusz w Sosnowcu.

Źródło fot. wyborcza.pl / 2015-12-04

Górnicze kolonie i osiedla

Z przemysłem węglowym związane są nie tylko dobrze zachowane górnicze kolonie i osiedla w miastach, m.in. Nikiszowiec i Giszowiec w Katowicach, Piaski w Czeladzi, Ficinus w Rudzie Śląskiej czy Emma w Radlinie, lecz także tzw. familoki na terenach wiejskich. Na Górnym Śląsku znane są dwie takie kolonie w powiecie wodzisławskim: Kolonia Fryderyk z 1911 roku w Gorzyczkach (d. KWK Fryderyk; na zdjęciu) oraz Kolonia Olecka w Olzie, związana z dawną KWK Anna w Pszowie.

Źródło fot. pl.wikipedia.org / 2014

Osiadanie terenu górniczego

Eksploatacja węgla kamiennego powoduje powstawanie zarówno form pozytywnych, takich jak hałdy, jak i negatywnych – niecek osiadania. Na rycinie przedstawiono wartości osiadań terenu w Bytomiu pod koniec XX wieku. W wyniku działalności górniczej teren obniżył się miejscami o ponad 30 metrów. Powstała także niecka osiadania, którą obecnie wypełnia bezodpływowy zbiornik wodny Brandka.

Źródło ryc. M. Solarski / 2013, zmodyfikowane

Zapadliska pogórnicze

Z płytką działalnością górniczą związane są zapadliska pogórnicze, które powodują szkody w infrastrukturze oraz w gospodarce rolnej i leśnej. Na zdjęciu przedstawiono zapadlisko powstałe w rejonie byłego placu zabaw na osiedlu Dańdówka w Sosnowcu przy ul. Jodłowej. Więcej informacji o zagrożeniach powierzchni na terenach zlikwidowanych kopalń można znaleźć na stronie internetowej zapadliska.gig.eu.

Fot. R. Chybiorz / 2013-06

Wydobycie węgla kamiennego

Największe wydobycie węgla kamiennego w Polsce odnotowano w 1979 roku – wyniosło ono 201 mln ton. Po 1989 roku rozpoczął się proces restrukturyzacji przemysłu węglowego, który doprowadził do stopniowego spadku produkcji. W 2024 roku wydobycie węgla kamiennego wyniosło 43,9 mln ton.

Żródło ryc. wysokienapiecie.pl / 2020-12

Kopalnie węgla kamiennego

Informacje o stanie udokumentowania i zagospodarowania złóż węgla w ostatnich 70 latach można znaleźć w archiwalnych i aktualnych wydaniach „Bilansu zasobów złóż w Polsce”, dostępnych na stronie Surowce mineralne Polski Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB. Na rycinie przedstawiono rozmieszczenie kopalń węgla kamiennego w latach 1979 i 2012.

Źródło ryc. dziennikzachodni.pl / 2012, zmodyfikowane

Kopalnie i złoża węgla kamiennego

W 1993 r. w Polsce czynnych było 63 kopalnie oraz 7 kopalń w likwidacji prowadzących wydobycie. Na początku 2023 r. w województwie śląskim działało już tylko 18 kopalń, należących do czterech spółek państwowych i trzech prywatnych (rycina). Od 2 stycznia 2024 r. spółka Tauron Wydobycie funkcjonuje pod nazwą Południowy Koncern Węglowy S.A.

Ryc. R. Chybiorz / 2023-02 / Źródło mapy: pgi.gov.pl, zmodyfikowane

Piaski podsadzkowe służą do sporządzania podsadzki hydraulicznej, czyli mieszaniny piasku i wody wykorzystywanej do wypełniania wyeksploatowanych wyrobisk górniczych. W rejonie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego rozpoznano trzy główne obszary ich występowania: wschodni, zachodni i północny. Największy z nich rozciąga się od Kuźnicy Warężyńskiej, przez Pustynię Błędowską, po okolice Jaworzna. Obszar zachodni obejmuje pradolinę Odry w Kotlinie Raciborskiej oraz zachodnią część Wyżyny Śląskiej. Złoża w obszarze północnym, w dolinie Małej Panwi, nie są dotychczas zagospodarowane (wg PIG-PIB).

Piaski podsadzkowe

Na rycinie przedstawiono fragment rozmieszczenia złóż kruszyw naturalnych i piasków w Polsce według stanu na 31 XII 1985 r. Piaski podsadzkowe oznaczono żółtym kołem. Symbole literowe określają stopień rozpoznania złóż: U – złoża o zasobach udokumentowanych, Z – złoża o zasobach zarejestrowanych, Sz – złoża o zasobach szacunkowych (Bilans…, 1986).

Źródło ryc. pgi.gov.pl / 1986, zmodyfikowane

Piaski podsadzkowe

Zainteresowanie piaskiem jako materiałem do podsadzania podziemnych wyrobisk węgla kamiennego sięga końca XIX wieku. Już w 1894 roku wykorzystano go w ówczesnej KWK Paryż w Dąbrowie Górniczej. 1 stycznia 1951 roku powołano Przedsiębiorstwo Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego w Katowicach. Najwięcej piasku wydobywano we wschodniej części GZW do 1989 roku (rycina). Obecnie zbiorniki popiaskowe pełnią funkcję składowisk odpadów lub są zagospodarowywane jako tereny leśne i wodne.

Źródło ryc. Bednarczyk (2015)

Koleje piaskowe

Wyrobiska piasków podsadzkowych były połączone z kopalniami unikalną siecią kolei przemysłowych – tzw. Kolejami Piaskowymi. Ich historia sięga 1905 roku, kiedy oddano do użytku odcinek z Przezchlebia do Zabrza. Piaskownie podlegały głównie zarządom kopalń węgla. W 1989 roku przeprowadzono restrukturyzację Przedsiębiorstwa Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego, wydzielając niezależne przedsiębiorstwa – kopalnie piasku: Kotlarnia, Szczakowa, Maczki-Bór oraz Kuźnica Warężyńska. Więcej informacji można znaleźć na stronie: kolejpiaskowa.eu.

Źródło ryc. kolejpiaskowa.eu / 2023

Koleje piaskowe

Piasek podsadzkowy ładowano do samowyładowczych wagonów, które wjeżdżały na mosty podsadzkowe zlokalizowane przy kopalniach. W województwie śląskim funkcjonowało około 110 takich obiektów. Na zdjęciu przedstawiono most podsadzkowy przy szybie Zbigniew kopalni Bobrek-Piekary, w ruchu Bobrek.

Źródło fot. commons.wikimedia.org / 2019

Pustynia Błędowska

Obszar wschodni. Pustynia Błędowska, nazywana Polską Saharą, to jedna z największych ciekawostek przyrodniczych i krajobrazowych w Polsce. Leży na pograniczu województw śląskiego i małopolskiego, na terenie Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Jest także największym złożem piasków podsadzkowych. W części centralnej miąższość złoża dochodzi do 70 m, a na obrzeżach wynosi od 2 do 20 m; nadkład nie przekracza 2 m (Bilans… 1985). Na zdjęciu: punkt widokowy Dąbrówka w Chechle (woj. małopolskie).

Fot. R. Chybiorz / 2020-07

Dąbrowa Górnicza

Obszar wschodni. Zbiornik Pogoria I o powierzchni 75 ha powstał w 1943 r. przez zalanie wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Jezioro od lat służy jako miejsce szkolenia żeglarzy i kajakarzy. Na wschodnim brzegu znajduje się użytek ekologiczny Młaki nad Pogorią I.

Fot. M. Nowakowski / 2011-10

Dąbrowa Górnicza

Obszar wschodni. Zbiornik Pogoria II o powierzchni 25 ha powstał w 1935 r. przez zalanie wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Od 2002 r. jezioro wraz z otoczeniem jest chronione jako użytek ekologiczny Pogoria II o powierzchni 40 ha.

Fot. M. Nowakowski / 2011-10

Dąbrowa Górnicza

Obszar wschodni. Zbiornik Pogoria III o powierzchni 205 ha powstał w latach 1972–1975 przez zalanie wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Akwen jest popularnym miejscem uprawiania windsurfingu i nurkowania. Nad jego brzegami działają ośrodki wypoczynkowe, plaża miejska oraz stanica wodna.

Fot. M. Nowakowski / 2011-10

Dąbrowa Górnicza

Obszar wschodni. Zbiornik Pogoria IV (Kuźnica Warężyńska) w zlewni Czarnej Przemszy, o powierzchni 560 ha, powstał przez zalanie w 2005 r. wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Akwen pełni funkcję przeciwpowodziową, przechwytując ewentualną falę wezbraniową Czarnej Przemszy. Wyróżnia się także walorami krajobrazowymi.

Fot. M. Achtel / 2014-10

Katowice

Obszar wschodni. Stawy Hubertus w widłach rzek Brynica i Rawa – zalane wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Od 2000 roku teren należy do Zespołu przyrodniczo‑krajobrazowego Szopienice‑Borki.

Fot. M. Achtel / 2014-10

Jaworzno-Szczakowa

Obszar wschodni. Kopalnia Piasku Szczakowa w Jaworznie prowadzi wydobycie piasków od 1954 roku w kilku złożach położonych pomiędzy Jaworznem (od zachodu i południa), Sławkowem (od północy), Bukownem (od wschodu) oraz Trzebinią (od południowego wschodu). Obecnie kopalnia należy do firmy DB Cargo i prowadzi sprzedaż w punkcie zlokalizowanym w Bolesławiu koło Olkusza (pl.dbcargo.com). Na rycinie przedstawiono mapę zagospodarowania obszaru górniczego Kopalni Szczakowa z 2004 r.

Źródło ryc. staralesniczowkablog.wordpress.com

Chełm Śląski - Chełmek

Obszar wschodni. Zbiornik Dziećkowice w dolinie Przemszy powstał w latach 70. XX w. przez zalanie wyrobiska po eksploatacji czwartorzędowych piasków podsadzkowych. Akwen pełni funkcję zbiornika wody pitnej, a także miejsca organizacji zawodów żeglarskich.

Fot. M. Achtel / 2014-10

Pyskowice

Obszar zachodni. Zbiornik Dzierżno Duże – zbiornik popiaskowy w dolinie Kłodnica o powierzchni 516 ha, utworzony w 1964 roku. Pełni ważne funkcje przyrodnicze i krajobrazowe, a także poprawia warunki żeglugowe na Kanale Gliwickim. Działa również jako naturalny osadnik oczyszczający zanieczyszczone wody Kłodnicy oraz pełni funkcję przeciwpowodziową.

Fot. E. Kurowska / 2013-08

Przezchlebie, gm. Zbrosławice

W zachodniej części Wyżyny Śląskiej już na początku XX w. rozpoczęto eksploatację piasku podsadzkowego dla KWK Luiza w Zabrzu. Z czasem wyrobiska w Przezchlebiu zagospodarowano jako tereny leśne, zbiorniki wodne (Czechowice) oraz hałdę powstałą w latach 60. XX w. Składowanie popiołów z Elektrowni Rybnik zakończono w 1990 r., a odpadów kopalnianych w 1999 r. (gzkzbroslawice.pl).

Źródło ryc. geoportal.orsip.pl / 1987-1996

Kotlarnia - Kuźnia Raciborska

Obszar zachodni. Duże „piaskownie” wyposażone są w sprzęt i urządzenia górniczo-transportowe spotykane dziś głównie w górnictwie węgla brunatnego. Na granicy województw opolskiego i śląskiego, na terenie Kopalni Piasku Kotlarnia (zdjęcie) i Lasów Państwowych, planowano budowę zbiornika przeciwpowodziowego Kotlarnia do 2029 roku. Jego powierzchnia miała wynosić ok. 850 ha, a cały obszar zagospodarowania, wraz z infrastrukturą, ponad 950 ha.

Źródło fot. dziennikzachodni.pl / 2022

Skarby piaskowni

W rozległych i głębokich wyrobiskach piasków podsadzkowych odkryto liczne kości zwierząt plejstoceńskich. Na zdjęciu: GeoPunkt Pyskowice. Więcej informacji i zdjęć: geosilesia.eu/galeria/ssaki-z-pyskowic.

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

Skarby piaskowni

W rozległych i głębokich wyrobiskach piasków podsadzkowych odkryto liczne kości zwierząt plejstoceńskich. W 1955 roku w Siemoni koło Bobrownik znaleziono także ludzką czaszkę. Badania w Instytucie PAN we Wrocławiu wykazały, że są to szczątki człowieka oryniackiego. W czasie odkrycia uznano je za najstarsze poznane znalezisko paleoantropologiczne w Polsce. Autorami opracowań naukowych dotyczących Siemoni są W. Stęślicka i A. Zieliński.

Źródło ryc. Materiały i Prace Antropologiczne / 1960

Zabrze

Zabytkowy zespół zabudowań (na zdjęciu) i wyrobisk chodnikowych dawnej kopalni Kopalnia Guido (1855–1996) w Zabrzu. Obiekt po raz pierwszy udostępniono do zwiedzania w 1982 roku. W 2007 roku utworzono tu Zabytkową Kopalnię Guido i ponownie otwarto dla turystów poziom 170, a rok później poziom 320. W 2013 roku kopalnię połączono z Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, a w 2015 roku udostępniono podpoziom 355. Obiekt należy do Szlaku Zabytków Techniki i od 2018 roku jest punktem kotwicznym European Route of Industrial Heritage.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Zabrze

Kopalnia Guido w Zabrzu to zabytkowy zespół zabudowań i podziemnych wyrobisk dawnej kopalni działającej w latach 1855–1996. Po raz pierwszy udostępniono ją turystom w 1982 roku. W 2007 roku utworzono Zabytkową Kopalnię Guido i ponownie otwarto poziom 170, a rok później poziom 320. W 2013 roku obiekt włączono do Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. W 2015 roku udostępniono podpoziom 355. Kopalnia należy do Szlaku Zabytków Techniki i od 2018 roku jest punktem kotwicznym ERIH.

Źródło fot. MGW w Zabrzu

Zabrze

Zabytkowy zespół zabudowań i wyrobisk chodnikowych dawnej kopalni Królowa Luiza (1791–1998) w Zabrzu, wokół szybu Wyzwolenie (dawniej Wilhelmina). W 1985 roku utworzono tu sztolnię szkoleniową, działającą do początku lat 90. W latach 1993–2011 funkcjonował tu Skansen Górniczy Królowa Luiza, obejmujący wyrobiska przy szybie Wilhelmina oraz zabudowania wokół szybu Carnall. Następnie obiekt poddano gruntownej rewitalizacji. Na zdjęciu widoczne jest wejście do sztolni dawnego skansenu przy ul. Sienkiewicza 43.

Fot. R. Chybiorz / 2010-07

Zabrze

Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu to zabytkowy kompleks dawnej kopalni węgla kamiennego Królowa Luiza (1791–1998), zlokalizowany przy ul. Mochnackiego 12, wokół szybu Wyzwolenie (dawniej Wilhelmina). Po rewitalizacji w czerwcu 2016 roku udostępniono odnowiony budynek nadszybia, przebudowane centrum obsługi turystów oraz podziemną trasę turystyczną. Powstał także park tematyczny 12C z Bajtel Grubą. Obiekt należy do Szlaku Zabytków Techniki, a od 2018 roku jest również punktem kotwicznym Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH).

Fot. R. Chybiorz / 2017-04

Zabrze

Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu to zabytkowy zespół zabudowań i podziemnych wyrobisk dawnej kopalni Królowa Luiza (1791–1998), zlokalizowany przy ul. Mochnackiego 12, wokół szybu Wyzwolenie (dawniej Wilhelmina). Po rewitalizacji w czerwcu 2016 roku udostępniono odnowiony budynek nadszybia, przebudowane centrum obsługi turystów oraz podziemną trasę turystyczną. Powstał także park tematyczny 12C z Bajtel Grubą. Kompleks należy do Szlaku Zabytków Techniki, a od 2018 roku jest również punktem kotwicznym Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH).

Źródło fot. MGW w Zabrzu

Zabrze

Sztolnia Królowa Luiza – Strefa Carnall w Zabrzu to zabytkowy zespół zabudowań i wyrobisk dawnej kopalni Królowa Luiza (1791–1998), zlokalizowany przy szybie Carnall przy ul. Wolności. Już w działającej kopalni funkcjonowała tu pierwsza w Polsce podziemna trasa turystyczna górnictwa węgla kamiennego (1965–1979). W latach 2017–2018 udostępniono m.in. chodnik podstawowy w pokładzie 510 oraz fragment Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej z podziemnym spływem o długości ponad 1100 m. Obiekt należy do Szlaku Zabytków Techniki i od 2018 roku jest punktem kotwicznym ERIH.

Źródło fot. MGW / T. Kiełkowski

Zabrze

Podziemne trasy turystyczne na planie miasta Zabrze.

Źródło ryc. muzeumgornictwa.pl, zmodyfikowane

Rybnik

Zabytkową Kopalnię Ignacy udostępniono turystom po raz pierwszy w latach 1999–2002. Zwiedzanie obejmowało zabudowę powierzchniową oraz podziemne wyrobiska na poziomie 600 metrów. W 2006 roku kompleks naziemnych obiektów włączono do Szlaku Zabytków Techniki, rozpoczynając ich rewitalizację. 1 stycznia 2008 roku udostępniono wieżę ciśnień jako punkt widokowy. W 2022 roku zakończono realizację głównych atrakcji, w tym wystawy „Wiek Pary”, Małego Centrum Nauki SOWA oraz Parku Pary.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

Dąbrowa Górnicza

Kopalnia Ćwiczebna z 1927 roku w Dąbrowie Górniczej przy ul. Górniczej. Do 1994 roku odbywały się tu zajęcia praktyczne uczniów szkół górniczych. Od 2010 roku działa tu podziemna trasa turystyczna Muzeum Miejskiego Sztygarka, należąca do Szlaku Zabytków Techniki.

Fot. M. Wójcik / 2009

Dąbrowa Górnicza

Mapa chodników Kopalni Ćwiczebnej na rzucie powierzchni (Archiwum Muzeum „Sztygarka”).

Źródło ryc. Chmura & Wójcik (2009, zmodyfikowane)

Wodzisław Śląski

W Wodzisławiu Śląskim znajduje się kilka metrów pod ziemią sztolnia ćwiczebna o długości ponad 500 metrów wyrobisk górniczych. Jest to największy tego typu obiekt w Polsce, a prawdopodobnie także w Europie. Sztolnia działa przy Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego. Obiekt jest udostępniany turystycznie jedynie podczas Dni Otwartych, które zazwyczaj odbywają się w grudniu.

Źródło fot. pckziu.wodzislaw.pl

Wodzisław Śląski

Plan górniczych wyrobisk ćwiczebnych na terenie Powiatowego Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Wodzisławiu Śląskim.

Źródło ryc. pckziu.wodzislaw.pl, zmodyfikowane

Zabrze

Więcej informacji o przemyśle węglowym i węglu w przyrodzie można znaleźć w Zabrzu, gdzie działa Muzeum Górnictwa Węglowego oraz multimedialna wystawa CARBONEUM. Pierwsze w Polsce Muzeum Górnictwa Węglowego utworzono w grudniu 1979 roku, a jego działalność została oficjalnie zatwierdzona decyzją ministra górnictwa w styczniu 1981 roku.

Źródło fot. muzeumgornictwa.pl

Zabrze

Multimedialna wystawa CARBONEUM znajduje się w odrestaurowanej Wieży Ciśnień w Zabrzu, przy ul. Zamoyskiego (zdjęcie). Wystawę oficjalnie otwarto 8 października 2022 r.

Źródło fot. facebook.com/carboneum.zabrze/

Rybnik

W Rybniku, w zabytkowych pomieszczeniach szybu Kościuszko dawnej kopalni Ignacy, od czerwca 2022 roku działa wystawa edukacyjna „Wiek pary”. Ekspozycja łączy elementy wystawy historycznej z centrum nauki i nastawiona jest na przekazywanie wiedzy poprzez interakcję oraz doświadczenia edukacyjne.

źródło fot. UM Rybnik

Jastrzębie - Zdrój

W Jastrzębiu-Zdroju, na terenie dawnej kopalni Moszczenica, utworzono Instytut Dziedzictwa i Dialogu – Łaźnię Moszczenica. Obiekt powstał w zrewitalizowanym budynku dawnej łaźni kopalnianej i pełni funkcję centrum kultury oraz edukacji o przemysłowym dziedzictwie regionu. Od 2 września 2023 roku jego integralną częścią jest wielowątkowa wystawa poświęcona węglowi – Carbonarium, prezentująca znaczenie tego surowca w przyrodzie, gospodarce oraz historii Górnego Śląska.

Źródło fot. lazniamoszczenica.pl

Czeladź

W Czeladzi, na terenie dawnej cechowni KWK Saturn (1887–1996), działa Postindustrialne Centrum Dziedzictwa Górnictwa Węglowego w Zagłębiu. Oficjalne otwarcie wyremontowanego obiektu odbyło się 17 czerwca 2023 r., a pierwsza wystawa stała jest dostępna dla zwiedzających od 4 grudnia 2025 r.

Źródło fot. dziennikzachodni.pl / 2022

Węgiel brunatny

Węgiel brunatny jest osadową skałą pochodzenia organicznego i stanowi produkt pośredni w procesie powstawania węgla – między torfem a węglem kamiennym. Na obszarze województwa śląskiego jego występowanie związane jest z utworami miocenu oraz dolnej jury (liasu). Złoża w utworach mioceńskich rozpoznano głównie na podstawie wierceń wykonanych w okolicach Gliwic. Z kolei węgiel brunatny związany z utworami dolnej jury występuje m.in. w rejonie Kamienicy koło Woźnik oraz na obszarze między Siewierzem, Myszkowem, Zawierciem i Łazami. W tym ostatnim regionie był eksploatowany przez około 150 lat (Gabzdyl i Gorol 2008).

Źródło fot. pgi.gov.pl

Węgle blanowickie

Dolnojurajski profil formacji blanowickiej poznano dzięki licznym wierceniom oraz sztucznym wyrobiskom (Rutkowski 1923; Wójcik & Preidl 2014), m.in. w nieczynnej cegielni Mrzygłódka koło Myszkowa (na zdjęciu). Najniższa część profilu powstała w warunkach morskich, natomiast wyższa – zawierająca pokłady węgla – w środowisku lądowym około 185 mln lat temu (Gedel 2007).

Źródło fot. Wójcik & Preidl (2014)

Węgle blanowickie

Występowanie węgli blanowickich w osadach dolnej jury było znane od dawna. Już w latach 90. XVIII wieku prowadzono ich niewielką eksploatację w okolicach Blanowic. W rejonie Zawiercia węgiel wydobywano zarówno metodą odkrywkową, jak i podziemną. Eksploatacja zakończyła się ostatecznie w 1959 roku wraz z zamknięciem kopalni Marta w Porębie. Na rycinie przedstawiono szkic rozmieszczenia kopalń węgla blanowickiego z 1935 roku według Drahta.

Źródło ryc. A. Draht (1935, zmodyfikowane)

Węgle blanowickie

Występowanie węgli blanowickich w osadach dolnej jury było znane od dawna. Już w latach 90. XVIII wieku wydobywano je na niewielką skalę w okolicach Blanowic. Eksploatacja odkrywkowa i podziemna w rejonie Zawiercia zakończyła się w 1959 roku wraz z zamknięciem ostatniej kopalni Marta w Porębie (Jaros 1984). Na rycinie: mapa rozmieszczenia kopalń węgla blanowickiego z 1942 roku.

Źródło ryc. Wójcik & Preidl (2014)

Węgle blanowickie

Produkcję kopalń w latach 1913–1933 na obszarze występowania węgla blanowickiego przedstawiono na podstawie danych Drahta (1935). Zestawienie obejmuje zakłady górnicze działające w tym regionie w pierwszej połowie XX wieku. Największe wydobycie wśród nich osiągała kopalnia Zygmunt w Porębie koło Zawiercia, która była najważniejszym ośrodkiem eksploatacji tego typu węgla. Informacje te potwierdzają również późniejsze opracowania, m.in. Wójcika i Preidla (2015).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-02

Węgle blanowickie

W latach 1901–1940 Porębę z Zawierciem łączyła kolej wąskotorowa, posiadająca także odgałęzienia prowadzące do pobliskich odkrywkowych kopalń węgla brunatnego i rud żelaza – Zygmunt oraz Stanisław. Na zdjęciu widoczne są szybiki oraz parowóz z wagonem osobowym na terenie kopalni Zygmunt w latach 20. XX wieku.

Źródło fot. rajzypoglajzach.wordpress.com

Poręba

Ślady eksploatacji dolnojurajskiego węgla brunatnego w południowej części gminy Poręba. Najwyższym punktem tego obszaru jest Turkowa Góra, osiągająca wysokość 358,7 m n.p.m.

Fot. J.M. Waga / 2013-10

Ciągowice, gm. Łazy

Zbiornik Długi – zalane wyrobisko po eksploatacji dolnojurajskiego węgla brunatnego prowadzonej przez odkrywkowe kopalnie Zawiercie I i II. Wydobycie prowadzono w 1957 roku przez Przedsiębiorstwo Płytkich Kopalń Węgla Kamiennego.

Fot. J.M. Waga / 2013-10