GeoSilesia

Godło hutnicze

Hutnictwo dzieli się na hutnictwo żelaza, metali nieżelaznych oraz szkła. Pojęcia „huta” i „hutnik” upowszechniły się dopiero na początku XIX wieku. Tradycyjnym symbolem hutnictwa jest znak skrzyżowanego młotka i kleszczy.

Ryc. R. Chybiorz / 2024-12

Początkowo żelazo z rud występujących płytko pod powierzchnią ziemi otrzymywano w otwartych ogniskach, a później w specjalnych piecach – dymarkach – wykorzystujących węgiel drzewny. W dymarkach nie można było jednak osiągnąć temperatury wystarczającej do stopienia żelaza. Dopiero tzw. piece wysokie, o wysokości 4–6 m, a następnie wielkie piece umożliwiły otrzymywanie żelaza i żeliwa w stanie ciekłym.

Rozwój techniki otrzymywania żelaza

Schemat rozwoju techniki otrzymywania żelaza od czasów przedhistorycznych do współczesności (wg M. Radwana 1963, zmodyfikowane).

Źródło ryc. Ratajczak i Rzepa (2011)

Dymarki jednorazowe

Dymarka („Luppenfeuer”) to prymitywny piec hutniczy służący do otrzymywania żelaza w postaci gąbczastej z rudy darniowej lub kopalnej, przy użyciu węgla drzewnego jako reduktora. Po lewej przedstawiono prosty piec jamowy (ognisko dymarskie), stosowany na ziemiach polskich od IV w. p.n.e. (Pater 2011). Później budowano zagłębione lub naziemne piece kopułowe z gliny, rzadziej z kamienia, wyposażone w otwory do doprowadzania powietrza. Dymarki były piecami jednorazowego użytku, po zakończeniu procesu rozbieranymi w celu wydobycia łupy żelaznej.

Źródło ryc. platnerz.com; pl.wikipedia.org

Dymarki niskie

Od VIII–IX wieku do XIX wieku w polskim hutnictwie funkcjonowały również piece stałe. Początkowo były to tzw. niskie dymarki „katalońskie” (rycina). Na Śląsku w XII–XIII wieku, ze względu na płytko zalegające złoża rud darniowych, dominowało rudnictwo wędrowne (leśne). Od drugiej połowy XIV wieku zaczęło ono przekształcać się w stałe kuźnice warsztatowe i nadrzeczne, określane mianem nowego kuźnictwa.

Źródło ryc. piece.wip.pcz.pl

Dymarka górnośląska

Na rycinie przedstawiono dymarkę górnośląską z 1780 r. („Pamiętnik Huty Pokój”, s. 5). Ostatnia dymarka opalana węglem drzewnym na Śląsku wygasła dopiero około 1800 r. (Buzek 1933).

Źródło ryc. J. Buzek (1933)

Kuźnice

Historia śląskiego kuźnictwa nadrzecznego rozpoczyna się w 1365 r. w wiosce Kuczów (Kutschau), położonej w dolinie Małej Panwi. Według przekazów właśnie tam powstało pierwsze w regionie stałe, zmechanizowane urządzenie dymarskie, wykorzystujące energię spiętrzonej wody do napędu kół wodnych. Po jego likwidacji w 1721 r. w Kuczowie uruchomiono trzeci wielki piec na Górnym Śląsku, który funkcjonował do lat 50. XIX wieku.

Źródło ryc. Kalinowski (2015)

Kuźnice

Kuźnica, zwana także wielką kuźnią lub hamernią, składała się z trzech podstawowych stanowisk: pieca dymarskiego, pieca kowalskiego i młota mechanicznego. Na zdjęciu młot w górnośląskiej kuźnicy z końca XIX wieku.

Źródło fot. pl.wikipedia.org

Kuźnice

Do napędzania miechów oraz młota kuźniczego wykorzystywano zwykle trzy koła wodne: dymarskie, kowalskie i młotowe. Na zdjęciu przedstawiono XVII-wieczne koło wodne z Parku Hutnika w Strzybnicy, przeniesione w 1982 r. do skansenu przy Zabytkowej Kopalni Srebra w Tarnowskich Górach.

Fot. R. Chybiorz / 2008-10

Kuźnice

Największy rozwój górnośląskich kuźnic przypadał na okres od XIV do początku XVIII wieku. Na rycinie przedstawiono rozmieszczenie kuźnic w XVI wieku na obszarze zagłębia śląsko-częstochowskiego.

Źródło ryc. muzmczestochowa.pl / J.W. Zimny

Kuźnice

Największy rozwój górnośląskich kuźnic przypadał na okres od XIV do początku XVIII wieku. Rycina przedstawia osady kuźnicze na podstawie Atlasu historycznego Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku – część północna województwa.

Źródło mapy: data.atlasfontium.pl

Kuźnice

Największy rozwój górnośląskich kuźnic przypadał na okres od XIV do początku XVIII wieku. Na rycinie przedstawiono osady kuźnicze na podstawie Atlasu historycznego Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku – część środkowa województwa.

Źródło mapy: data.atlasfontium.pl

Kuźnica Stara, gm. Przystajń

Zabytkowa kuźnica (Przestańska lub Kuczabia) z przełomu XVIII i XIX w., położona przy ul. Kuźnica Stara 80 nad rzeką Pankówką, od początku XX w. funkcjonująca jako młyn (zdjęcie). Walenty Roździeński uważał, że już około 1420 r. powstał w Kuźnicy Starej najstarszy zakład kuźniczy w Koronie Królestwa Polskiego, w którym produkowano żelazo z rudy darniowej. O tradycjach hutniczych tego regionu przypominają również obelisk 600-lecia kuźnicy w centrum wsi oraz publikacje M. Rokosa.

Fot. R. Chybiorz / 2019-11

Dymarki wysokie

W XIII wieku rozpowszechniły się nowocześniejsze piece do wytopu ciekłej surówki, tzw. dymarki wysokie („włoskie” lub „bergamskie”), czyli wysokie piece (na rycinie). Elementy pieca: 1 – forma, 2 – dysza, 3 – zaprawa (namiastka garu), 4 – szyb, 5 – czeluść (otwór zasypowy). W latach 1610–1620 zbudowano dwa takie piece w Pankach. Ich uruchomienie umocniło pozycję „okręgu częstochowskiego”, który w latach 1620–1635 był największym ośrodkiem produkcji żelaza w Polsce.

Źródło ryc. Zientara (1952), Bakalarczyk (2012)

Wielkie piece

Wielkie (wysokie) piece powstały w wyniku udoskonalenia dymarki poprzez zwiększenie jej wysokości i intensywności dmuchu. Pierwszy wielki piec na Śląsku zbudowano w 1703 r. w Trachach koło Gliwic. W 1709 r. A. Darby jako pierwszy wytopił surówkę przy użyciu koksu (Pater 2011). Dalszy rozwój procesu wielkopiecowego obejmował zastosowanie maszyny parowej, gorącego dmuchu oraz urządzeń zasypowych. Jeszcze w 1850 r. na Górnym Śląsku przeważały piece opalane węglem drzewnym.

Źródło ryc. J. Buzek (1933)

Świeżarki (fryszerki)

Od XV wieku dymarki i kuźnice zaczęto stopniowo zastępować wielkimi piecami i fryszerkami. Surówkę wytapianą w wielkich piecach przerabiano we fryszerkach na żelazo sztabowe, a następnie w kuźniach na gotowe wyroby. Proces fryszerski polegał na świeżeniu surówki, czyli oczyszczaniu jej z domieszek poprzez utlenianie. Pierwsze fryszerki, powstałe w wyniku modyfikacji dymarek, pojawiły się na Górnym Śląsku już w XVI w. Później miały formę skrzyń wyłożonych płytami z lanego żelaza. Ich wydajność wynosiła ok. 500 kg żelaza na dobę (Pater 2011). W 1900 r. na Śląsku działały jeszcze dwie świeżarki.

Źródło ryc. J. Buzek (1933)

Węgiel drzewny

Ogniska w dymarkach i kuźnicach oraz wielkie piece opalano węglem drzewnym wytwarzanym w tzw. mielerzach. W pierwszej połowie XIX wieku zaczęto stopniowo zastępować go węglem kamiennym i koksem. Zmiana ta wpłynęła na lokalizację zakładów przemysłowych, które zaczęły powstawać w pobliżu kopalń węgla kamiennego. Na rycinie przedstawiono budowę mielerzy według Duhamela du Monceau (1769).

Źródło ryc. winntbg.bg.agh.edu.pl

Koksownie

Koksownia to zakład produkujący koks opałowy oraz produkty uboczne, takie jak gaz koksowniczy, smoła, amoniak, benzol i naftalen. Na Górnym Śląsku koksowanie węgla kamiennego znane jest od końca XVIII wieku. Początkowo odbywało się w mielerzach, lecz z czasem zaczęto stosować piece ulowe (spiekowe i polowe), przeznaczone do produkcji koksu. Na rycinie przedstawiono mielerz do wytwarzania koksu z 1804 r.

Źródło ryc. A. Frużyński (2007)

Koksownie

W 1858 r. na świecie uruchomiono baterie koksownicze systemu Coppéego, a w 1865 r. piece pionowo-komorowe systemu Appolta. W XIX w. na Górnym Śląsku działało 10 koksowni (Frużyński 2007), a w 1912 r. już 14 fabryk koksu (Piernikarczyk 1936). Pierwsze baterie pieców koksowniczych systemu Coppéego na Górnym Śląsku uruchomiono w 1884 r. w koksowni przy Hucie Borsiga w Zabrzu-Biskupicach (na zdjęciu). Obecnie jest to Koksownia Jadwiga należąca do JSW Koks S.A.

Źródło fot. aplus.historia-zabrza.pl

Proces pudlarski

Kluczowe znaczenie dla rozwoju technologii miał wynalazek pudlingu (1784 r.), czyli świeżenia surówki w piecu i przerabiania jej na żelazo zgrzewne. Zastosowanie tej metody pozwoliło znacznie zwiększyć produkcję żelaza (Pater 2011). Pierwsze próby pudlowania na Śląsku przeprowadzono w 1828 r. w zakładach rybnickich, początkowo wykorzystując węgiel kamienny zamiast koksu. W 1889 r. na Śląsku działało 320 pieców pudlingowych, a w 1906 r. już tylko 195.

Źródło ryc. wikiwand.com

Proces konwertorowy

Prawdziwą rewolucję w hutnictwie przyniosła budowa kolei w latach 30. XIX wieku, zwiększając zapotrzebowanie na stal i umożliwiając lokalizowanie hut poza kopalniami. Piece pudlarskie zaczęły wypierać konwertory Bessemera (1856), a następnie piece Siemensa-Martina (1865) i konwertory Thomasa (1877). Na Górnym Śląsku pierwszy konwertor Bessemera uruchomiono w 1865 r. w Hucie Królewskiej, a piece martenowskie w 1872 r. w Hucie Borsiga. W 1884 r. huty Królewska i Pokój nabyły patent Thomasa.

Źródło ryc. commons.wikimedia.org

Transport

Ważną rolę w transporcie między zakładami górniczymi i hutniczymi odegrały Kanał Kłodnicki (1812–1936) oraz Górnośląska Kolej Wąskotorowa (1853–2002). W 1897 r. zbudowano linię do portu gliwickiego (na zdjęciu). Jest to najstarsza nieprzerwanie czynna kolej wąskotorowa na świecie. Obecnie funkcjonują jedynie odcinki turystyczne: Bytom–Tarnowskie Góry–Miasteczko Śląskie oraz Stanica–Rudy–Rybnik Stodoły.

Źródło fot. gliwiczanie.pl

Procesy współczesne

Tradycyjny proces wytwarzania stali jest dwuetapowy i obejmuje: 1) wytapianie surówki w procesie wielkopiecowym, 2) przerób surówki na stal w procesach stalowniczych. Współczesna metalurgia stosuje również proces jednoetapowy z wykorzystaniem elektrycznego pieca łukowego, w którym pomija się etap wielkopiecowy. Wsad stanowi głównie złom stalowy, który jest bezpośrednio przetapiany na stal. Na rycinie przedstawiono proces wielkopiecowy.

Źródło ryc. e-learning.prz.edu.pl

Holoceńskie rudy darniowe eksploatowano w rejonie dolin rzecznych Pilicy i Krztyni, Brynicy, Czarnej Przemszy i Mitręgi, Warty i Liswarty, Małej Panwi, Kłodnicy, Stoły, Bierawki, Rudy oraz Gostyni. Pierwsza wzmianka o eksploatacji rud darniowych na tym obszarze pochodzi z 1136 roku, jednak zasadniczy okres ich wydobycia rozpoczął się w XIII wieku. Rudy darniowe co najmniej do 1838 roku były podstawowym surowcem mineralnym wykorzystywanym w śląskim hutnictwie żelaza. Liczne ślady dawnego kopalnictwa rud darniowych, a także syderytów ilastych występujących w utworach miocenu, można znaleźć na terenie i w sąsiedztwie Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich” i w jego sąsiedztwie (Gabzdyl, Gorol 2008).

Rudy darniowe

Rudy darniowe są przeważnie młodymi, holoceńskimi skałami osadowymi o charakterze chemiczno-okruchowym. Powstają płytko pod powierzchnią gleby w wyniku procesów biochemicznych i utleniania zachodzących na obszarach podmokłych, np. na wilgotnych, okresowo zalewanych łąkach, torfowiskach, w zakolach rzek i starorzeczach (Pawlik 2023).

Źródło fot. T. Pawlik (2023)

Kuczów – Mała Panew

W Kuczowie w 1365 roku rozpoczęła się historia śląskiego kuźnictwa nadrzecznego. W 1721 roku wzniesiono tam wielki piec – trzeci na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego. W 1777 roku kuźnice wydzierżawił J.F. Koulhaasz, nazywany „pionierem torującym drogę górnośląskiemu przemysłowi”. Ze sztabowego żelaza uzyskał stal cementową oraz przeprowadził próby koksowania węgla. W 1798 roku sprzedał zakłady w Kuczowie, Kaletach i Mokrusie, uznając, że huty położone z dala od kopalń prędzej czy później upadną.

Źródło ryc. docplayer.pl / A. Żebracka-Prus

Kalety - Mała Panew

W Kaletach, przed Miejskim Domem Kultury, oraz w innych miejscowościach nad Małą Panwią ustawiono drewniane figury upamiętniające zasługi Koulhaasza dla rozwoju śląskiego hutnictwa.

Fot. R. Chybiorz / 2025-11

Brusiek – Mała Panew

Kuźnica w Bruśku powstała w XIV wieku. W 1780 roku uruchomiono tu opalany węglem drzewnym wielki piec o wysokości 9 m (na zdjęciu). W 1824 roku wytapiano 850 ton surówki, którą przerabiano na żelazo zgrzewne i wyroby metalowe w trzech fryszerkach i dwóch cajniarkach. Wielki piec działał do 1865 roku. W 1894 roku zabudowania dawnej kuźnicy zaadaptowano na prażalnię i młyn kostny, produkujący nawóz wapniowo-fosforowy. Wielki piec rozebrano w latach 50. XX wieku.

Źródło fot. Stahl und Eisen, 1911, nr 38.

Piaseczna – Stoła

Po kuźnicach małopanewskich rozwinęło się kuźnictwo rybieńskie nad dzisiejszą rzeką Stołą, lewym dopływem Małej Panwi. Najstarsze pisemne wzmianki o kuźnicach w okolicach Piaseczna (Kolonii) i Hanuska pochodzą z pierwszych lat XV wieku. W późniejszym czasie powstały zakłady w Boruszowicach, Brynku, Tworogu, Kotach, Wesołej i Potępie. Z czasem w ich miejscu budowano najpierw wielkie piece, a następnie piece fryszerskie. Te ostatnie zlikwidowano w połowie XIX wieku, głównie wskutek rozbudowy huty Hugo koło Tarnowskich Gór – nowoczesnego zakładu wyposażonego w napęd parowy.

Źródło fot. ferricudina.com

Rudziniec – Kłodnica

Nad Kłodnicą w Rudzińcu, w miejscu zakładu z końca XVIII w., w 1832 r. zbudowano Hutę Piła (Pielahütte). Był to pierwszy zakład z walcownią i pudlownią; w 1846 r. wprowadzono tam także urządzenia napędzane parą. W 1853 r. huta spłonęła. Zakład częściowo odbudowano, a w latach 1857–1866 powstały przy nim zakład budowy mostów i kotłów oraz walcownia blachy cynkowej. Po 1945 r. zakład przejęły Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych (GZUT). Nad Kłodnicą działały też wielkie piece opalane węglem drzewnym w Pławniowicach, Bycinie i Taciszowie.

Źródło mapy: geoportal.orsip.pl

Pyskowice – Drama

Według J. Piernikarczyka (1936) w Pyskowicach nad Dramą, prawym dopływem Kłodnicy, działały trzy zakłady hutnicze: Pyskowice, Anna i Rozalia (walcownia), widoczne na mapie Bergwerks und Hütten-Karte von Oberschlesien… (Sabarth 1869; sbc.org.pl). W rejonie ujścia Dramy do Kłodnicy, na terenie Dzierżna (Sersno), działały zakłady Amanda i Retitz. Nad Kozłówką, lewobrzeżnym dopływem Kłodnicy, między Kozłowem a Brzezinką pod koniec XVIII wieku powstała kuźnia żelaza, przekształcona w 1835 r. w kuźnię miedzi, działającą do początku XX wieku. Źródło mapy topograficznej: Meßtischblatt, ark. Peiskretscham (1912; igrek.amzp.pl).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-01

Nierada – Drama

W Nieradzie (część Zbrosławic) działała kuźnica, a w 1807 roku uruchomiono wielki piec opalany węglem drzewnym, obok którego powstały fryszerki. Po ich likwidacji utworzono odlewnię żeliwa. Zakład zamknięto w latach 90. XIX wieku. Należał on do świerklaniecko-tarnogórskiej linii rodu Henckel von Donnersmarck. Hrabia ze Świerklańca był również właścicielem hut w Świętochłowicach, Zabrzu, Kaletach, Miotku i Brynicy.

Źródło fot. Stahl und Eisen, 1911, nr 38.

Zabrze - Bytomka

Nad rzeką Bytomką, prawobrzeżnym dopływem Kłodnicy, działały kuźnice Rudzka i Zabrzańska. Pierwsza z nich powstała ok. 1642 r., a druga w 1725 r. Od Kuźnicy Rudzkiej pochodzi nazwa obecnej kolonii Kuźnica Rudzka (Rudahammer). Kuźnica Zabrzańska funkcjonowała na terenie dzisiejszego Maciejowa w Zabrzu. W latach 1774–1780, w miejscu zlikwidowanej dymarki, zbudowano w niej wielki piec opalany węglem drzewnym, który pracował do 1806 r. Źródła map: maps.mapywig.org; Meßtischblatt Zabrze (1892), Beuthen (1889).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-02

Bielszowice - Kochłówka

Nad rzeką Kochłówką (Potokiem Bielszowickim), prawobrzeżnym dopływem Kłodnicy, na pograniczu Kończyc i Bielszowic działała kuźnica, funkcjonująca od połowy XVII do prawdopodobnie końca XVIII wieku. Źródło mapy: Roemer 1867; dbc.wroc.pl.

Ryc. R. Chybiorz / 2025-02

Halemba – Kłodnica

Z rzeką Kłodnicą związane są także dzielnice Rudy Śląskiej – Halemba i Stara Kuźnica. Początki Starej Kuźnicy sięgają kuźnicy żelaza uruchomionej w 1394 r. na południowym brzegu rzeki, zwanej Pszczyńską lub Starą. Halemba powstała przy kuźnicy zbudowanej między 1400 a 1451 r. na północnym brzegu Kłodnicy. W 1718 r. wzniesiono tam wielki piec opalany węglem drzewnym – drugi taki na Górnym Śląsku. Kuźnice działały do 1796 i 1805 r. W latach 1836–1865 funkcjonowała tu Huta Thurzo. Na rycinie przedstawiono herb Halemby.

Źródło ryc. wirtualnaruda.pl

Katowice – Kłodnica

Nad Kłodnicą, w miejscu dawnej kuźnicy kokocińskiej, w latach 1846–1848 powstała Huta Ida. Wyposażona w dwa wielkie piece opalane koksem, zakończyła działalność z przyczyn ekonomicznych w latach 60. XIX wieku. W pobliżu zachowały się trzy domy, w jednym z nich mieści się obecnie Dyrekcja Nadleśnictwa Katowice. W pobliskich Panewnikach Starych już w 1650 r. działała kuźnica żelaza wytwarzająca panwie, od których osada przyjęła nazwę Panewniki. W 1867 r. posiadała jeszcze dwie nieczynne fryszerki (Piernikarczyk 1936).

Źródło ryc. mdkligota.pl

Racibórz - Rybnik

Początki górnictwa i hutnictwa na ziemi raciborskiej i rybnickiej sięgają XIV–XVI w. W kolejnych dwóch stuleciach uruchomiono liczne zakłady nad rzekami Rudą i Bierawką, wykorzystujące rudę darniową, mioceńskie rudy syderytowe oraz rudy żelaza sprowadzane od XVIII w. z Tarnowskich Gór i Piekar. Po przejęciu w 1812 r. dóbr po klasztorze cystersów w Rudach i modernizacji hutnictwa w latach 30.–40. XIX w. zakłady działały w czterech departamentach: Sośnicowice, Rudy, Kuźnia Raciborska i Zębowice (Kalemba 1990). Na zdjęciu zabytkowa kuźnia w Strzybniku (gm. Rudnik).

Źródło fot. wikimapia.org

Sośnicowice - Rudy

Na linii Sośnicowice–Rudy występują liczne formy poeksploatacyjne związane z wydobyciem górnomioceńskich rud syderytowych. Stosowano tu różne metody eksploatacji – od naturalnych odkrywek i płytkich odkrywek sztucznych, przez dukle i sztolnie, po kopalnie szybowe z chodnikami. Na rycinie przedstawiono fragment mapy geognostycznej obszaru Górnego Śląska z oznaczeniem formacji geologicznych (Carnall 1857).

Źródło mapy: sbc.org.pl

Sośnicowice - Rudy

Miejsca dawnej eksploatacji różnych rud żelaza oraz lokalizacja kuźnic w okolicach Rudy i Sośnicowic, gdzie: 4 – miejsca eksploatacji syderytów, 5 – miejsce eksploatacji żelaziaka brunatnego, 6 – miejsce eksploatacji rudy darniowej, 7 – miejsca prawdopodobnej eksploatacji rud darniowych i bagiennych, 8 – lokalizacja kuźnic.

Źródło ryc. Fajer i Waga (2002)

Smolnica

Kopce (hałdy) powstałe w wyniku eksploatacji rud żelaza metodą szybikową w okolicy Polskiej Wsi, Smolnicy, Bargłówki i Stanicy są dobrze widoczne na XIX-wiecznych mapach topograficznych (rycina), a także zachowały się w terenie.

Źródło: maps.arcanum.com / 1877

Smolnica

Hałdy poeksploatacyjne w Smolnicy (gmina Sośnicowice).

Fot. E. Kurowska / 2013-08

Polska Wieś

Hałda poeksploatacyjna w Polskiej Wsi (Sośnicowice).

Fot. E. Kurowska / 2013-09

Stanica

W 1723 r. w Stanicy koło Pilchowic, w dzisiejszej dzielnicy Górniki, rozpoczęto budowę wielkiego pieca hutniczego. Na potrzeby huty rudę żelaza wydobywano od 1717 r. w siedmiu miejscowych szybach górniczych. Uzyskaną surówkę przerabiano w kuźnicy w Stanicy lub w kuźnicy w Brantolce koło wsi Rudy. Na zdjęciu widoczne są hałdy poeksploatacyjne w Stanicy.

Fot. J.M. Waga / 1996

Sierakowice – Bierawka

W 1736 r. w Sierakowicach istniała niewielka kuźnica, a później także wielki piec, fryszerki, młot cajniarski oraz kopalnia rudy żelaza. W latach 60. XIX w. zakłady hutnicze zlikwidowano. W 1853 r. w Tworogu Małym powstała Huta Friedrich oraz dwie walcownie nad rzeką Bierawką. Dzięki temu w regionie rozwinęły się kowalstwo i ślusarstwo. Na zdjęciu fragment prywatnego Muzeum Techniki Rzemiosła Ślusarstwo–Kowalstwo w Sośnicowicach (ul. Raciborska 47).

Źródło fot. gliwiczanie.pl

Trachy – Bierawka

Trachy i Kuźniczka w gminie Sośnicowice, nad prawym dopływem Bierawki, były od około 1550 roku ośrodkami hutniczymi. W 1703 roku w Trachach (niem. Althammer) zbudowano pierwszy na Śląsku wielki piec, w którym po raz pierwszy wytopiono surówkę żelaza. Zakład działał do 1867 roku. W XIX wieku w Kuźniczce funkcjonowała kopalnia rud żelaza oraz wielkie piece z fryszerkami. Na zdjęciu budynek w Kuźniczce Górnej z pustakami wykonanymi ze szkliwa wielkopiecowego.

Fot. J.M. Waga / 1997

Kuźnia Nieborowska – Bierawka

Ośrodek hutniczy w Kuźni Nieborowskiej koło Pilchowic działał od XVIII wieku. W latach 1736–1756 funkcjonowała tam kuźnica, a w XIX wieku huty żelaza Nieborowitzer Hammer i Wolfshütte. W 1800 roku uruchomiono wielki piec, dwie fryszerki i cajniarnię, a w latach 1846–1880 działała jeszcze fryszerka Nieborowicka. Pod koniec XIX wieku zakłady unieruchomiono. Na zdjęciu budynki w miejscu dawnej kuźnicy, nad stawem w dolinie Bierawki.

Fot. J. M. Waga / 2013-11

Kuźnia Nieborowska – Bierawka

Tradycje hutnicze Kuźni Nieborowskiej upamiętniają herb wsi, rzeźba kuźnika oraz tablica informacyjna poświęcona historii miejscowości. Wszystkie znajdują się w rejonie skrzyżowania ul. Kasztanowej i ul. Knurowskiej.

Fot. R. Chybiorz / 2024-09

Czerwionka – Bierawka

W rejonie Czerwionki nad Bierawką działały trzy zakłady hutnicze. W 1730 r. na przysiółku Ciosek założono fryszerkę, w miejscu której w połowie XIX w. zbudowano wielki piec (Hochofen Ciosek) – Hutę Berta, działającą do 1880 r. W Czerwionce od 1736 r. funkcjonowały dymarki i kuźnia, które w 1826 r. zastąpiła fryszerka. Na początku XIX w. kolejną fryszerkę uruchomiono w Czuchowie. Zakład, nazwany Hutą Henrietta, działał do ok. 1840 r. (A. Gudzik 2010, „Zeszyty Rybnickie” 9). Źródło mapy: Karte des Deutschen Reiches (meyersgaz.org).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-01

Orzesze – Bierawka

W Orzeszu nad Bierawką już w XVIII wieku działało wiele małych hut szkła. W 1838 roku powstała tam także huta żelaza Maria (Marienhütte). Jej dwa piece opalane koksem unieruchomiono w 1869 roku po likwidacji kopalni. W 1875 roku teren zakładu przekształcono w hutę szkła, która działa do dziś (cpglass.eu).

Źródło lit. pl.wikipedia.org / ok. 1860

Kuźnia Raciborska – Ruda

Pierwsza kuźnica na terenie Kuźni Raciborskiej powstała w 1641 roku. W 1746 roku dymarki zastąpiono wysokimi piecami hutniczymi i piecami fryszerskimi. W latach 40. XIX wieku zakład przebudowano, tworząc Hutę Górną i Hutę Dolną, które działały do 1886 roku. Nie sprostały one jednak konkurencji uruchomionej w 1846 roku walcowni Hoffnungshütte (Huta Nadzieja).

Źródło mapy: maps.arcanum.com / 1877

Kuźnia Raciborska – Ruda

W 1846 r. Kuźnia Raciborska uzyskała połączenie kolejowe z Kędzierzynem i Raciborzem, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju produkcji hutniczo-metalowej na skalę przemysłową. W latach 1845–1846 przy stacji kolejowej powstała huta żeliwa Nadzieja, do której w 1857 r. dobudowano walcownię. W 1907 r. zakład przejęła firma W. Hagenscheidt z Raciborza. Od 1946 r. działała tam Fabryka Wyrobów Metalowych Rafo, później Rafamet. Na zdjęciu Huta Nadzieja po 1900 r.

Źródło fot. tylkokuznia.info

Brantolka – Ruda

Najbardziej unowocześnionymi zakładami hutniczymi księcia raciborskiego w połowie XIX wieku były zakłady departamentu Rudy. Huta Elżbieta składała się z dwóch walcowni napędzanych wspólnym kołem wodnym. Huta Amalia, produkująca żelazo cięte, posiadała dwa piece zgrzewne i maszynę nożycową. Piec fryszerski w Brantolce, zwany Hutą Wiktor, zlikwidowano 1 lipca 1857 r. W 1864 r. państwowe zakłady w Rybnickiem przeszły w ręce prywatne. W tym czasie działały cztery zakłady hutnicze: w Rybnickiej Kuźni, Paruszowcu, Ligockiej Kuźni i Gotartowicach.

Źródło tab. Kalemba (1990, zmieniona)

Rybnicka Kuźnia – Ruda

Pomiędzy Rudami a Rybnikiem działały trzy zakłady hutnicze: Stodoły (przed 1585–1884), Rybnicka Kuźnia (1641–1869) oraz Paproć (od 1843 r.). Więcej informacji o hutnictwie żelaza w okolicach Rybnika można znaleźć w publikacji A. Frużyńskiego z 2010 r. („Zeszyty Rybnickie”, 9). Źródła map: Bergwerks und Hütten-Karte von Oberschlesien… (Sabarth 1869; sbc.org.pl) oraz Mapa Prus (1877; maps.arcanum.com).

Ryc. R. Chybiorz /2025-01

Rybnik – Ruda

W 1753 r. w Rybniku-Paruszowcu zbudowano piec do wytopu żelaza, co uznaje się za początek późniejszych Rybnickich Zakładów Wyrobów Metalowych Huta Silesia. W 1809 r. zlikwidowano ostatni wielki piec, a w latach 20. XIX w. powstała walcownia, tzw. huta Eliza. W 1885 r. uruchomiono produkcję naczyń kuchennych i mleczarskich, która zdominowała działalność zakładu. Huta zakończyła działalność w 1999 r. Jedną z jej pozostałości są ceglane familoki z przełomu XIX i XX w.

Źródło fot. zapomniany.rybnik.pl

Ligocka Kuźnia – Ruda

W XVIII wieku w dolinie Rudy działały także inne urządzenia hutnicze, później rozbudowywane. W Ligocie w latach 1821–1822 uruchomiono Hutę Karstena, która po 50 latach zakończyła nieopłacalną produkcję. W sąsiednich Gotartowicach dawny zakład zmodernizowano w 1820 i 1824 r. Huta gotartowicka zakończyła działalność w 1883 r., a od końca XIX wieku funkcjonowała jako Pierwsze Górnośląskie Zakłady Naczyń Emaliowanych. W 1937 r. w jej budynkach powstała Fabryka Sygnałów Kolejowych, a obecnie działa tam firma spółka akcyjna Sygnały.

Źródło mapy: maps.arcanum.com / 1877

Popielów – Ruda

Pod Rybnikiem, nad Nacyną – lewobrzeżnym dopływem Rudy – w latach 1781–1820 działał zakład fryszerski w Popielowie.

Źródło mapy: forum.zapomniany.rybnik.pl / 1810

Palowice – Ruda

Na terenie Pojezierza Palowickiego (zlewnia Rudy), w miejscu fryszerki działającej w latach 1780–1826, powstała w latach 30. XIX wieku huta żelaza Walewska. W latach 70. XIX wieku zakład zlikwidowano, a pod koniec stulecia rozebrano wraz z wielkimi piecami. Do dziś zachowała się zabytkowa wieża wyciągowa – tzw. gichta (na zdjęciu), służąca do podnoszenia wsadu na wielkie piece. Jest to obiekt rzadki w skali kraju.

Fot. J.M. Waga / 2013-12

Palowice – Ruda

Na Pojezierzu Palowickim w XIX wieku działał zakład Jesionkahütte w Jesionce, nad Stawem Jesionka. Źródła map: Bergwerks und Hütten-Karte von Oberschlesien… (Sabarth 1869; sbc.org.pl) oraz Topographische Karte 1:25 000, Sohrau (1884; igrek.amzp.pl).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-01

Żory – Ruda

W dzielnicy Rój w Żorach, nad rzeką Kłokocinką – lewobrzeżnym dopływem Rudy – na początku XIX w. działała kuźnica, która w latach 40.–50. XIX w. nosiła nazwę Huta Nana. W samych Żorach w 1842 r. powstała odlewnia żeliwa zwana Hutą Pawła, w której maszyny napędzano parą. Na przełomie XIX i XX w. zakład funkcjonował jako Odlewnia Żelaza i Fabryka Maszyn „Huta Pawła”. Po II wojnie światowej działał m.in. jako Odlewnia Żeliwa M-16, a w 1962 r. został włączony do CELMA – Fabryki Maszyn Elektrycznych w Cieszynie. Zakład istniał do 2005 r.

Źródło fot. zory.naszemiasto.pl

Gostyń – Gostynka

W górnym biegu rzeki Gostyni, między Orzeszem a Gostynią, w XIX wieku działały huty żelaza Adelajda (ok. 1850–1870) i Juta (Piernikarczyk 1936). Źródło mapy: Geognostische Karte von Ober-Schlesien, oprac. R. v. Carnall (1857; sbc.org.pl).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-01

Paprocany – Gostynka

W Tychach, nad rzeką Gostynką, przy obecnej ul. Nad Jeziorem 44, działała Huta Ludwig (Paprocka) w latach 1703–1872. W 1730 roku uruchomiono tu pierwszy wielki piec, opalany węglem drzewnym. W połowie XVIII wieku na Gostynce utworzono staw hutniczy, dziś znany jako Jezioro Paprocańskie. Zachowane po hucie trzy zabytkowe budynki odrestaurowano w 2014 roku. Obecnie mieści się w nich hotel i restauracja Huta Paprocka.

Fot. R. Chybiorz / 2011-04

Jaroszowice – Gostynka

Kuźnica żelaza w Jaroszowicach nad Mleczną (lewym dopływem Gostyni) działała w latach 1654–1787 (być może już od 1422 r.). W 1657 r. ówczesny właściciel ziemi pszczyńskiej, Adam Leopold von Promnitz, polecił zastosować węgiel kamienny do świeżenia żelaza w tej kuźnicy. Nie wiadomo jednak, czy polecenie to zostało faktycznie zrealizowane (Jaros 1965).

Źródło ryc. erdmancyjo.blogspot.com

Katowice – Rawa

Kuźnica Bogucka powstała między 1360 a 1397 r. nad Roździanką (Rawą), na terenie dzisiejszych Katowic. Zniszczona, została odbudowana po 1486 r. W drugiej połowie XIX wieku w jej miejscu działała Huta Katowicka z wielkim piecem. W pierwszej połowie XV wieku powstała Kuźnica Załęska, w 1546 r. Kuźnica Roździeńska (późniejsza Huta Ditricha, 1836–1867), a około 1640 r. kuźnica w Szopienicach, działająca do 1734 r. W pierwszych latach XVIII wieku w przysiółku Piasek pod Mysłowicami powstała Szabelnia.

Źródło ryc. fotopolska.eu

Katowice – Rawa

W XIX w. w miejscu dawnej Kuźnicy Bogucickiej działała Huta Katowicka. W 1857 r. wielki piec, opalany od 1834 r. węglem drzewnym, przebudowano na piec koksowy, który funkcjonował do 1873 r. W 1867 r. huta wyprodukowała 29 889 centnarów surówki, zatrudniając 27 robotników (Piernikarczyk 1936). Rozwój miasta doprowadził w latach 90. XIX w. do likwidacji Hut Katowickiej i Jakub.

Źródło lit. sbc.org.pl / Littmann (1870)

Brynica - Brynica

Tradycje hutnictwa na terenie obecnej gminy Miasteczko Śląskie są ściśle związane z górnictwem rud żelaza, rozwijającym się tu od średniowiecza, a być może nawet wcześniej. Jedną z najstarszych była Kuźnica nad Brynicą, tzw. żyglińska, działająca co najmniej od 1599 r. W 1768 r. w Brynicy zbudowano wielki piec opalany drewnem, który rozebrano w latach 30. XX wieku

Źródło fot. Stahl und Eisen, 1911, nr 38.

Przełajka – Brynica

Nad Brynicą działała także kuźnica w Przełajce. W 1726 r. hr. Henckel von Donnersmarck zbudował nad stawem przełajskim, na południe od wsi, fryszerkę – zakład hutniczy produkujący żelazo kowalne z surówki. Funkcjonowała do 1847 r., kiedy utraciła znaczenie po uruchomieniu huty Laura w pobliskich Siemianowicach. Około 1850 r. na jej miejscu powstał nowoczesny młyn parowy z pomocniczym napędem wodnym. Źródło mapy: Karte des Deutschen Reiches (meyersgaz.org).

Ryc. R. Chybiorz / 2025-01

Rudę żelaza z utworów fliszu karpackiego wydobywano na Ziemi Cieszyńskiej, Żywiecczyźnie i Ziemi Bielskiej.

Ustroń

W Księstwie Cieszyńskim najstarszą hutę założono w 1723 roku w miejscowości Baszka (obecnie w Czechach). Kolejnym ważnym ośrodkiem hutniczym był Ustroń. Nad Młynówką, odnogą Wisły, na odcinku od Polany po dolny Ustroń, powstało pięć ośrodków hutniczych (Buzek 1931). Obecnie można je poznawać na Szlaku Industrialnego Dziedzictwa.

Fot. R. Chybiorz / 2017-08

Ustroń

W Ustroniu wielki piec działał w latach 1772–1897. Hutę zaopatrywały kopalnie m.in. w Ustroniu, Cisownicy, Lesznej Górnej i Górkach. Eksploatowano głównie rudę występującą w górnych łupkach cieszyńskich i wierzowskich (kreda dolna). W XIX wieku obok huty funkcjonował hotel z łazienkami, w których kuracjusze korzystali z kąpieli żużlowych.

Fot. R. Chybiorz / 2020-08

Ustroń

Huta Klemens w Ustroniu z wieżą wyciągową i wielkim piecem w latach 80. XIX w. W 1950 r. opuszczone budynki huty oraz odlewni Elżbieta, działającej w latach 1820–1907, zaadaptowano na technikum kształcące kadry dla Kuźni Ustroń. Od 1986 r. w budynku dawnej dyrekcji huty, pochodzącym z około 1800 r., działało Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa, obecnie funkcjonujące jako Muzeum Ustrońskie.

Źródło fot. muzeum.ustron.pl

Ustroń

Niewytop z wielkiego pieca hutniczego, tzw. wilk, na skwerze przed Muzeum Ustrońskim przy ul. Hutniczej 3.

Fot. R. Chybiorz / 2022-09

Ustroń-Polana

Budynek młotowni Teresa w dzielnicy Polana jest najstarszym zachowanym obiektem poprzemysłowym w Ustroniu. W 1792 roku powstała tu papiernia, a w 1837 roku uruchomiono młotownię Teresa – ostatni z pięciu ustrońskich ośrodków hutniczych. Produkcję zakończono w 1899 roku. W 1991 roku ochroną konserwatorską objęto budynek młotowni oraz zabudowania przy ul. Papiernia 4–8. Na zewnątrz zachowały się cenne śluzy wodne i turbina z początku XX wieku.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Ustroń

W 1813 roku w górnym Ustroniu powstał ośrodek metalurgiczny, w którym podjęto pierwsze próby walcowania żelaza. Od 1820 roku działała tu fryszerka św. Krystyny. W latach 1854–1858 zakład rozbudowano i nadano mu nazwę Hildegarda. W 1849 roku przeprowadzono tu pierwsze w Ustroniu próby zastosowania węgla kamiennego i koksu. W zakładzie wcześnie zastosowano również napęd parowy. Obecnie na terenie dawnej walcowni mieści się Nadleśnictwo Ustroń.

Źródło fot. sbc.org.pl / Buzek (1931)

Ustroń

Na Śląsku Cieszyńskim eksploatowano rudę żelaza zwaną w mineralogii sferosyderytem. Występuje ona w jednej ławicy na Pogórzu Śląskim oraz w czterech ławicach budujących blok Beskidu Śląskiego (Buzek 1931). Na rycinie przedstawiono wlot do jednej ze sztolni, w których w XIX wieku w Beskidach prowadzono wydobycie rudy żelaza.

Źródło ryc. muzeum.ustron.pl

Cisownica

Szajnocha (1923) pisał, że na Śląsku Cieszyńskim jednym z głównych poziomów rudonośnych były górne łupki cieszyńskie. „W nich istniały z początkiem drugiej połowy XIX wieku kopalnie rudy żelaza [...] w gminie Cisownica”. Za ostateczny koniec wydobycia rud żelaza na Śląsku Cieszyńskim uznaje się rok 1895 (Buzek 1931). Na zdjęciu widoczne są ślady dawnej eksploatacji rudy żelaza – tzw. łopuki – u podnóża góry Cis w Cisownicy.

Źródło fot. goleszow.pl / T. Beczała

Istebna

Rudę żelaza eksploatowano w XIX wieku także w rejonie Istebnej, Koniakowa i Zwardonia. Istebniańskie syderyty ilaste scharakteryzował szerzej W. Szajnocha (1925).

Źródło ryc. Burtan (1973), ze zmianami

Ślemień

Tradycje hutnictwa żelaza na Żywiecczyźnie sięgają II połowy XVII w. Na początku drugiej połowy XVIII w. w Ślemieniu powstał zakład kuźniczy z wielkim piecem. Do produkcji żelaza wykorzystywano rudę darniową, dostarczaną przez okolicznych mieszkańców i wytapianą przy użyciu węgla drzewnego. Piec spłonął w 1780 r. i nie został już odbudowany. W 1977 r. obiekt wpisano do rejestru zabytków; uznawany jest za jeden z najstarszych zabytków poprzemysłowych w województwie śląskim.

Fot. R. Chybiorz / 2012-08

Żywiec - Sporysz

W Sporyszu koło Żywca w 1832 r. powstała kuźnia, którą później przekształcono w hutę żelaza Fryderyka – zakład fryszerski wykorzystujący surówkę dostarczaną z Huty Żelaza w Węgierskiej Górce. Z czasem uruchomiono tam walcownię oraz cynkownię blach. W 1870 r. zakład posiadał osiem świeżarek napędzanych kołami wodnymi na młynówce oraz jedną maszynę parową. Od 1910 r. funkcjonuje jako fabryka śrub, obecnie działająca pod nazwą Śrubena Unia.

Źródło fot. nsik.com.pl / XIX wiek

Węgierska Górka

Huta Żelaza im. Karola Ludwika w Węgierskiej Górce powstała w 1838 r. W latach 1886–1890 przetapiano w niej rocznie od 17 400 do 31 472 cetnarów rud karpackich i darniowych. Jednocześnie sprowadzano około dwukrotnie większe ilości rudy z Węgier, Styrii, Rosji oraz Szwecji. Na fotografii przedstawiono widok huty z dwoma wielkimi piecami około 1865 r.

Źródło fot. historia.metalpol.com

Węgierska Górka

Fragment planu huty żelaza z 1853 r. W 1905 r., po wyczerpaniu lokalnych złóż rud żelaza, podjęto decyzję o wygaszeniu ostatniego pieca hutniczego i przekształceniu huty w odlewnię żeliwa, która współcześnie nosi nazwę METALPOL.

Źródło ryc. historia.metalpol.com

Węgierska Górka

Miejsca eksploatacji rud żelaza dostarczanych do huty w Węgierskiej Górce.

Źródło ryc. Drobisz (1985)

Kozy

W XIX wieku rudę syderytową eksploatowano również w Kozach, Straconce i Mikuszowicach, a pozyskany urobek transportowano do huty w Węgierskiej Górce. Na zdjęciu kapliczka w pobliżu dawnego wyrobiska w Kozach Małych, w rejonie dzisiejszej ul. Spacerowej.

Źródło fot. kozy.pl

Rajcza

Rudę żelaza eksploatowano także w Rajczy, gdzie około 1843 roku Anastazy Siemoński założył zakład hutniczy, tzw. hamry (Hammerwerke zu Raicza, Eisenwerk v. Primavesi). Na rycinie przedstawiono fragment mapy Statistical Map of Galicia and Bukovina z 1878 roku.

Źródło ryc. maps.geshergalicia.org

Rudy karpackie

W 1888 roku zaprzestano wszelkich robót górniczych związanych z wydobyciem rud żelaza w okolicach Żywca i Kamesznicy. W tabeli przedstawiono skład chemiczny wybranych rud karpackich z rejonu Żywca i Białej, wyróżnionych białym tłem.

Źródło tab. J. Siemiradzki (1923)

Ruda żelaza występuje także w piaskach i piaskowcach wieku albu (kreda dolna) na obszarze między Pradłami a Trzcińcem, w Lasach Pradelskich (Kowalski 1948; Bakalarczyk 2012).

Okręg Pradelski

W Królestwie Polskim po 1833 r. rządowe górnictwo i hutnictwo podzielono na trzy okręgi: wschodni, zachodni i północny, które dzieliły się na oddziały. Okręg Zachodni, z siedzibą zarządu w Dąbrowie Górniczej, obejmował pięć oddziałów: pankowski, pradelski, dąbrowski, sławkowski i niwecki (A.J. Wójcik 2009). Do 1840 r. Oddział Pradelski obejmował 12 kopalń i 8 wielkich pieców. W dolinie Krztyni zachowały się relikty dawnej produkcji żelaza, zlokalizowane w trzech miejscach w obrębie Pradeł: w przysiółkach Piec i Fryszerka oraz w centrum miejscowości.

Źródło ryc. A. Bakalarczyk (2012)

Pradła

W Pradłach przemysł hutniczy początkowo opierał się na lokalnych surowcach – holoceńskich rudach darniowych oraz piaskowcach i konkrecjach żelazistych zbieranych na polach i wydobywanych z piasków albu (kreda dolna). W ostatnim okresie funkcjonowania wielkiego pieca, w połowie XIX wieku, rudę sprowadzano z Zagłębia Dąbrowskiego, z kopalń w okolicach Zawiercia (Ciągowice) i Będzina (Siemonia). Na zdjęciu ruda żelaza z Lasów Pradelskich.

Źródło fot. forumjurajskie.pl / 2007-08

Pradła

W dolinie Krztyni już w pierwszej połowie XIV wieku działały kuźnice z kołem wodnym. Pierwsza wzmianka o wielkim piecu w Pradłach (gm. Kroczyce) pochodzi z 1725 roku. Nowoczesną, opalaną węglem drzewnym hutę jednopiecową uruchomiono na mocy umowy dzierżawnej zawartej pod koniec 1834 roku. Ilustracja przedstawia wielki piec w 1837 roku. Huta w Pradłach dostarczała surówkę do zakładów pudlingowych Huty Bankowej w Dąbrowie Górniczej, prawdopodobnie do 1849 roku.

Źródło ryc. Bakalarczyk (2012, zmienione)

Pradła

Przy rządowej hucie w Pradłach działała niewielka gisernia, czyli odlewnia, w której odlano pamiątkowy żeliwny krzyż. Stoi on do dziś jako świadectwo hutniczej przeszłości Pradeł, obok tablicy informacyjnej szlaku „Żelazna Dolina” w dolinie Krztyni.

Fot. J.M. Waga / 2013-08

Pradła

Prywatna fryszerka w dzielnicy Fryszerka funkcjonowała do początku XX wieku. Na zdjęciu lekkie żużle fryszerskie eksponowane przez Towarzystwo Jurajskie przy szlaku Żelaznej Doliny w Pradłach.

Fot. J.M. Waga / 2013-08

Syderytowe rudy żelaza związane z utworami jury środkowej eksploatowano na obszarze Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej, pomiędzy Wieluniem na północy a Zawierciem na południu. Pierwszym dokumentem świadczącym o ich wydobywaniu w rejonie Częstochowy jest pergamin w języku łacińskim z 3 maja 1377 r., zachowany na Jasnej Górze. Do XIX w. prowadzono eksploatację odkrywkową i wieloszybikową (duklową) systemem ochotniczym (dorywczym).

Częstochowski Obszar Rudonośny

Na przełomie XIX i XX wieku działało 21 kopalń, lecz w 1945 r. czynnych było już tylko 7 niewielkich zakładów. Od 1950 r. rozpoczęto intensywną odbudowę istniejących oraz budowę nowych kopalń – do 1964 r. powstało ich 25. W latach 70. XX wieku rozpoczął się proces likwidacji kopalń, polegający m.in. na samoczynnym zatapianiu wyrobisk górniczych. Ostatnią kopalnię – Wręczyca – zamknięto w 1982 r.

Źródło ryc. Adamski (1994)

Częstochowski Obszar Rudonośny

Na obszarze Częstochowskiego Okręgu Rudonośnego wydobywano głównie syderyty i sferosyderyty zawierające 28–45% Fe. Największe wydobycie przypadało na lata 50. i 60. XX wieku. Na rycinie przedstawiono wielkość wydobycia rud żelaza w latach 1897–1982.

Źródło ryc. Fajer i Waga (2012)

Częstochowski Obszar Rudonośny

Przedmiotem eksploatacji była głównie seria rudonośna występująca w iłach i łupkach ilastych tzw. jury brunatnej (doggeru). Skały te powstały w płytkim morzu około 170–166 mln lat temu, w bajosie i batonie. W jej obrębie wyróżnia się trzy poziomy rud: spągowy, środkowy i stropowy; podstawę wydobycia stanowiły syderyty poziomów spągowego i środkowego. W iłach między pokładami powstawały także sferosyderyty, dziś cenne źródło minerałów i skamieniałości. Na zdjęciu sferosyderyty z glinianki Winecki w Grodzisku koło Kłobucka.

Fot. W. Kraczyński / 2013-05

Częstochowski Obszar Rudonośny

Najstarszym sposobem wydobycia rudy syderytowej był system odkrywkowy. Z czasem stosowano także metody przejściowe między eksploatacją odkrywkową a podziemną, m.in. system „duklowy”, „na budy” i „na krzyżaki”. Na zdjęciu widoczny jest sferosyderyt wśród ciemnoszarych iłów batonu w gliniance cegielni w Gnaszynie Dolnym. Obecnie jest to największa odkrywkowa kopalnia iłów doggerskich na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, wykorzystywanych do produkcji cegieł w Częstochowie.

Fot. W. Kraczyński / 2013-05

Częstochowski Obszar Rudonośny

W 1918 roku większość kopalń stanowiły niewielkie zakłady górnicze, najczęściej odkrywkowe lub wieloszybikowe. Na zdjęciu kopalnia wieloszybikowa Bernard (1928–1931) w Wyrazowie, uruchomiona około 600 m na południe od linii kolejowej Częstochowa–Lubliniec.

Źródło fot. muzmczestochowa.pl

Częstochowski Obszar Rudonośny

Przed Urzędem Gminy w Konopiskach znajduje się tablica upamiętniająca dawne kopalnie rudy żelaza działające w okolicy. Wymieniono na niej 10 zakładów, w tym najstarszą kopalnię „Konopiska”, która funkcjonowała w latach 1894–1934. Wydobycie prowadzono metodą odkrywkową oraz wieloszybikową.

Źródło fot. pl.wikipedia.org - Waraciła / 2012-08

Częstochowski Obszar Rudonośny

Od 1934 r. rozwijały się kopalnie z centralnie zlokalizowanymi szybami, co w drugiej połowie lat 30. doprowadziło do znacznego wzrostu wydobycia rudy żelaza. W 1937 r. w rejonie częstochowsko-wieluńskim wydobyto 72% polskiej rudy, w radomsko-kieleckim 19%, a w śląsko-olkuskim zaledwie 3%. Górnictwo w Częstochowskim Obszarze Rudonośnym rozwijało się do 1970 r. Na zdjęciu kopalnia Maria: Stara Maria (I–III) działała w latach 1933–1948, a Nowa Maria – 1949–1968.

Źródło ryc. muzmczestochowa.pl

Częstochowski Obszar Rudonośny

Kopalnie Paweł (I–VI) w Dźbowie działały w latach 1935–1960. Korzystne warunki geologiczno-górnicze, w tym małe zawodnienie i dobre warunki stropowe, sprawiły, że w tych kopalniach wypróbowano i wdrożono wiele innowacji istotnych dla rozwoju górnictwa rud żelaza. O warunkach pracy górników rudzianych opowiada film Koniec Szczekaczki, dostępny w serwisie YouTube.

Źródło ryc. muzmczestochowa.pl

Częstochowski Obszar Rudonośny

Rudy żelaza w rejonie częstochowskim wydobywano różnymi metodami, zmieniającymi się w czasie. W wyniku eksploatacji powstawały hałdy o zróżnicowanej wielkości: poeksploatacyjne, związane z przeróbką i przetwórstwem rud oraz mieszane. Największe z nich powstały w latach 1950–1982, gdy rozwój technik górniczych umożliwił intensywną eksploatację podziemną. Na zdjęciu hałda kopalni „XX-lecia PRL” (1964–1979) w Golcach (gmina Wręczyca Wielka).

Fot. W. Bardziński / 2013-05

Częstochowski Obszar Rudonośny

Hałda kopalni Barbara (1954–1971) w Dźbowie koło Częstochowy. Była to największa kopalnia częstochowskiego obszaru rudonośnego pod względem rocznego wydobycia.

Fot. J.M. Waga / 2013-12

Częstochowski Obszar Rudonośny

Hałda kopalni Tadeusz II (1953–1974) w Nowej Wsi (gm. Poczesna). Na herbie gminy Poczesna przedstawiono symbol nawiązujący do tradycji górniczych. Najstarsze wzmianki o wydobyciu i przetwarzaniu rudy w gminie dotyczą kuźnicy z 1569 r., a następnie kuźnicy w Nieradzie z 1620 r.

Fot. J.M. Waga / 2013-11

Częstochowski Obszar Rudonośny

Hałdy przy kopalniach rud żelaza: Szczekaczka, Barbara, Franciszek i Jerzy.

Fot. J.M. Waga / 2013-11

Częstochowski Obszar Rudonośny

Hałda kopalni Rudniki (1950–1970) w Rudnikach (gmina Włodowice).

Fot. M. Achtel / 2014-10

Częstochowski Obszar Rudonośny

Szczegółową charakterystykę hałd przedstawiono w dokumentacji geologicznej pt. Inwentaryzacja i analiza materiałów geologicznych z obszarów dawnej eksploatacji rud żelaza rejonu częstochowskiego, opracowanej w 1997 roku w Częstochowskim Przedsiębiorstwie Geologicznym przez Ratajczaka i in. Warto również wskazać publikacje Fajer i Wagi (2012) oraz Górki i Piotrowskiego (2022).

Źródło ryc. Ratajczak i in. (1997, ze zmianami)

Częstochowski Obszar Rudonośny

Współcześnie dane przestrzenne i opisowe dotyczące hałd w Częstochowskim Okręgu Rudonośnym i innych regionach można przeglądać online w Portalu mapowym Geologia PIG-PIB, w zakładce „Surowce mineralne > Odpady wydobywcze”, oraz w geoportalu ORSIP 2.0, w aplikacji „Tereny pogórnicze i poprzemysłowe z systemu OPI TPP 2.0”.

Źródło ryc. geologia.pgi.gov.pl

Częstochowski Obszar Rudonośny

Przed wytopem surówki w wielkim piecu rudy wzbogacano w zakładach przeróbczych, tzw. prażalniach. Zakłady wydobywcze i przetwórcze łączyła sieć kolei górnictwa rud żelaza, najczęściej o prześwicie 750 mm. Na zdjęciu przedstawiono transport rudy z kopalni Barbara (1954–1971) w Dźbowie do Sabinowa.

Źródło fot. krajoznawca.org / ok. 1962

Częstochowski Obsza Rudonośny

Sieć kolei wąskotorowych obsługujących górnictwo rud żelaza w rejonie częstochowskim rozwijała się od początku XX wieku, łącząc kopalnie z zakładami przeróbczymi i koleją normalnotorową. Największy rozwój osiągnęła w latach 50.–60., obejmując m.in. Dźbów, Łojki, Wręczycę, Malice i Golce. Wraz z wyczerpywaniem złóż i zamykaniem kopalń sieć stopniowo zanikała – od końca lat 60. likwidowano kolejne odcinki, a ostatnie działały do lat 80. i początku 90. XX wieku.

Źródło ryc. A. Ciechański (2016)

Częstochowski Obszar Rudonośny

Hałdy oraz prażaki kopalni działającej w latach 1894–1934 w Konopiskach.

Źródło fot. J. Premik (1934)

Częstochowski Obszar Rudonośny

Przed procesem wielkopiecowym rudy wzbogacano w zakładach przeróbczych, tzw. prażalniach, zlokalizowanych m.in. w Kłobucku, Wręczycy Wielkiej, Konopiskach, Dźbowie, Sabinowie i Osinach. Na zdjęciu widoczne są baterie prażalne Zakładów Górniczo-Hutniczych Sabinów w Częstochowie. Po likwidacji kopalń piece prażalne przystosowano do wypalania wapna. Obecnie funkcjonują tam Zakłady Wapiennicze Lhoist S.A.

Źródło fot. Wikimedia - Warciła / 2013-10

Poręba

Zabytkowa wieża wyciągowa w Porębie nad Czarną Przemszą, tzw. gichta, przedstawiona w herbie miasta, służąca do transportu wsadu wielkopiecowego. Zbudowano ją w 1798 r. Porębskie wielkie piece działały w latach 1783–1896 przy dzisiejszej ul. Fabrycznej. W 1908 r. powstał nowy zakład, który od 1948 r. nosił nazwę FUM Poręba (obecnie Poręba Machine Tools Sp. z o.o.).

Fot. R. Chybiorz / 2010-05

Panki

W Pankach, nad rzeką Pankówką, już przed 1374 r. działała kuźnica, od 1451 r. zwana Herbułtowską, a później Pankowską. W latach 1800–1805 zbudowano tu wielki piec, przebudowany w 1822 r. i wygaszony w 1881 r. (na rycinie). Wytapianą surówkę przerabiano we fryszerkach na żelazo kowalne. W miejscu dawnej huty w 1922 r. wzniesiono istniejący do dziś kościół parafialny, a jego wieżę usytuowano w miejscu dawnego wielkiego pieca.

Źródło ryc. ids.czest.pl

Panki

W 1817 roku w miejscowej odlewni wykonano żelazny obelisk upamiętniający ówczesnego władcę, jako wyraz wdzięczności za powołanie Królewskiego Korpusu Górniczego i uchronienie huty w Pankach przed upadkiem. Pomnik nie przetrwał II wojny światowej. W 2014 roku przy kościele w centrum Panek odsłonięto kamienny pomnik upamiętniający pierwotny obelisk. Obok znajduje się tablica „Tradycje hutnictwa w Pankach”.

Fot. R. Chybiorz / 2025-11

Myszków

W rejonie Myszkowa już w XV wieku działała kopalnia rud żelaza, a w XVI wieku powstała kuźnica ciszowska należąca do zamku w Ogrodzieńcu. W 1782 roku zbudowano wielki piec w Mijaczowie, a w latach 1837–1838 wielki piec Michałów nad Wartą (obelisk przy ul. Wiśniowej 26). Oba piece, opalane węglem drzewnym, działały do lat 70. XIX wieku. W 1882 roku bracia Bauerertzowie założyli w Myszkowie zakład hutniczy. Po dawnej hucie, od 1948 roku noszącej nazwę MYSTAL, zachowała się jedynie symboliczna brama przy galerii Oczko. W latach 50. XX wieku powstał nowy zakład w rejonie Światowida.

Źródło fot. wikipedia.org / 2008-10

Blachownia

W Blachowni kuźnica działała w latach 1610–1680, natomiast dwa wielkie piece zbudowano w latach 1835–1837. W 1837 r. w hucie zainstalowano maszynę parową wyprodukowaną w Żarkach. W 1870 r. zlikwidowano wydział górniczy. Po I wojnie światowej zakład funkcjonował już tylko jako odlewnia żeliwa. W 2012 r. podjęto uchwałę o likwidacji zakładu.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Zawiercie

Huta żelaza w Zawierciu (do 1945 r. Huta Huldczyńskiego) powstała w latach 1897–1900. W 1963 r. wybudowano nową stalownię, co zapoczątkowało szybki rozwój zakładu. W 1974 r. uruchomiono walcownię zgniatacza i walcownię ciągłą kęsów, a rok później stalownię elektryczną z czterema piecami łukowymi. Od 2003 r. zakład działa jako CMC Zawiercie S.A. (www.cmcpolandinnovation.com).

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Częstochowa

Huta Częstochowa została zbudowana w latach 1896–1902 w dzielnicy Raków w Częstochowie. Był to jeden z najnowocześniejszych i drugi pod względem wielkości zakład hutniczy w Królestwie Polskim (Królestwie Kongresowym), po Hucie Bankowej w Dąbrowie Górniczej. W latach 1952–1989 funkcjonowała jako Huta im. Bolesława Bieruta. W 1998 r. została przekształcona w spółkę akcyjną, a od 2024 r. należy do Węglokoks S.A.

Źródło fot. staraczestochowa.pl / 1922

Częstochowski Obszar Rudonośny

W kwietniu 1945 roku w Częstochowie powstało Zjednoczenie Kopalnictwa Rud Żelaza, a w styczniu 1951 roku utworzono Centralny Zarząd Kopalnictwa Rud Żelaznych (CZKRŻ), którego siedzibą był obecny budynek Urzędu Miasta. CZKRŻ działał do sierpnia 1958 roku, a od września tego roku funkcjonował jako Zjednoczenie Kopalnictwa Rud Żelaza (ZKRŻ) w Częstochowie. W 1972 roku, po połączeniu ZKRŻ ze Zjednoczeniem Budownictwa Kopalń Rud, utworzono Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego i Kopalnictwa Rud. W 1977 roku przedsiębiorstwa Osiny i Grodzisko wraz z ZGH Sabinów przekazano do ZMH „Hutmasz” w Katowicach.

Źródło fot. pl.wikipedia.org - Przykuta / 2012-05

Dolnojurajskie rudy żelaza wydobywano w XVIII–XIX w. w dorzeczu górnej Liswarty, w okolicach Boronowa, Kolonii Lisów, Zborowskich i Panoszowa oraz Stanów koło Przystajni. Ich występowanie związane jest z osadami warstw blanowickich i dolnych warstw łysieckich. Z kolei w okolicach Sierakowa Śląskiego, Woźnik i Mrzygłodu eksploatowano rudy żelaza z osadów retyku (triasu górnego). Wydobywano tu sferosyderyty o średnicy 5–25 cm, występujące ławicami na kilku poziomach wśród pstrych i szarych iłów (Deczkowski, Daniec 1981).

Ziemia lubliniecka

W dorzeczu górnej Liswarty przemysł hutniczy początkowo opierał się na miejscowych, płytko zalegających rudach darniowych. W XVIII i XIX wieku do produkcji żelaza wykorzystywano także rudy syderytowe występujące w utworach triasu górnego i jury dolnej. Na rycinie przedstawiono fragment mapy Rudolfa von Carnalla z 1857 roku, z rozmieszczeniem kopalń żelaziaka i wielkich pieców (HO.) w rejonie od Boronowa do Lisowa.

Źródło mapy: sbc.org.pl

Ziemia lubliniecka

W 1793 r. w powiecie lublinieckim działało 10 wielkich pieców, 38 fryszerek i 4 cajniarnie. W latach 20. XIX w. powiat zajmował pierwsze miejsce w produkcji żelaza na Górnym Śląsku. W 1860 r. funkcjonowało już tylko 8 wielkich pieców opalanych węglem drzewnym: w Brusku, Bonkach, Brzegach, Chwostkach, Lisowie, Niotku, Panoszowie i Dobrodzieniu (Piernikarczyk 1936). Na zdjęciu ponad 250-letnia kuźnia w Ciasnej.

Źródło fot. lubliniec.naszemiasto.pl

Ziemia lubliniecka

W 1820 r. wybudowano kanał wzdłuż zachodniego brzegu Liswarty, który dostarczał energii wodnej zakładom hutniczym w Taninie, Stasiowym, Dryndowym, Brzegach, Niwkach i Pilawach. Kuźnice, fryszerki i wielkie piece działały także nad Molną (Potokiem Jeżowskim, Drzewicą), lewobrzeżnym dopływem Liswarty. W 1884 r. zamknięto ostatnie zakłady hutnicze w tym rejonie (Gołąbek 2017). Na rycinie przedstawiono rozmieszczenie hut żelaza wzdłuż górnej Liswarty w połowie XIX wieku oraz okładkę publikacji poświęconej miejscowościom związanym z górnictwem i hutnictwem rud żelaza na tym obszarze.

Źródło ryc. M. Fajer (2007, zmodyfikowane)

Boronów

Współcześnie tradycje dawnego górnictwa i hutnictwa żelaza na Ziemi Lublinieckiej upamiętniają tablice informacyjne (na zdjęciu) oraz kapliczka św. Barbary w Boronowie. Została ona zbudowana w 1740 r. Do końca XIX w. znajdowała się w Zumpach, przy kopalni rudy żelaza.

Źródło ryc. smzb.pl

Zumpy

W Zumpach koło Boronowa zachowały się dobrze widoczne hałdy po XIX-wiecznej eksploatacji dolnojurajskich rud żelaza. Rudy wydobywano tu intensywnie od początku XVIII wieku do około 1880 roku, zarówno metodami odkrywkowymi, jak i podziemnymi. Miejscami w dnach dolinek eksploatowano także rudy darniowe. Kopalnia w Zumpach zaopatrywała okoliczne zakłady hutnicze, m.in. wielkie piece w Chwostku nad Liswartą i Bruśku nad Małą Panwią.

Fot. J.M. Waga / 2013-08

Zborowskie - Panoszów

Dolnojurajskie rudy żelaza wydobywano w XIX wieku także w rejonie Zborowskiego i Panoszowa. Pozostałością eksploatacji są warpie o średnicy od 10 do 50 m, najczęściej około 30 m. Źródła ryciny: mapa topograficzna – geoportal.orsip.pl; NMT – mapy.geoportal.gov.pl.

Ryc. R. Chybiorz / 2023-06

Środkowotriasowe żelaziaki brunatne eksploatowano głównie w XIX w. W 2. połowie tego wieku, dzięki zastosowaniu koksu do wytopu żelaza, Górny Śląsk wraz z Zagłębiem Dąbrowskim stały się największym okręgiem hutniczym na ziemiach polskich. W XX w. wyczerpywanie się miejscowych złóż rud, konieczność ich importowania z zagranicy, podział okręgu górnośląskiego między Polskę i Niemcy oraz skutki światowego kryzysu gospodarczego spowodowały, że pod koniec lat 30. produkcja hutnicza zaledwie osiągała poziom sprzed kryzysu. Część hut surowcowych przekształcono w huty przetwórcze, likwidując m.in. oddziały wielkich pieców i stalownie.

Gliwice

Na Górnym Śląsku pierwszą rządową hutę żelaza zbudowano w latach 1794–1796 w Gliwicach. 21 września 1796 r. uruchomiono tam drugi w Europie wielki piec opalany koksem. W 1798 r. powstała odlewnia żeliwnych odlewów handlowych i artystycznych, a później także odlewnia armat i amunicji. W 1945 r. dawna Królewska Odlewnia Żeliwa weszła w skład Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych (obecnie GZUT). Na rycinie huta od strony Kłodnicy w 1851 r.

Źródło ryc. Piernikarczyk (1936)

Chorzów

Drugą na Górnym Śląsku hutę wykorzystującą koks zbudowano w Królewskiej Hucie (niem. Königshütte, czyli Huta Królewska; w latach 1935–1939 Huta Piłsudski, od 1945 r. Huta Kościuszko) w latach 1797–1802. 25 września 1802 r. uruchomiono pierwszy wielki piec, nazwany „piecem Redena” – pierwszy na Górnym Śląsku, w którym zastosowano maszyny parowe. W 1884 r. huty Pokój i Królewska nabyły patent systemu Thomasa do wytopu stali. W 2012 r. ogłoszono upadłość huty. Do 2025 r. na jej terenie działał oddział ArcelorMittal Poland S.A. – Huta Królewska. Na rycinie plac koksowy z 1828 r.

Źródło ryc. Piernikarczyk (1936)

Ruda Śląska – Wirek

Trzecią z kolei, a pierwszą prywatną hutą żelaza stosującą koks była huta Antonina (1805–1895) w Nowej Wsi nad Kochłówką – na terenie dzisiejszego Wirku, dzielnicy Rudy Śląskiej. W 1812 roku w jej sąsiedztwie Hugo Henckel von Donnersmarck zbudował hutę cynku „Hugo”. W 1867 roku w hucie żelaza działały cztery wielkie piece, a zakład zatrudniał 277 robotników. Hutę cynku unieruchomiono w 1932 roku.

Źródło ryc. fotopolska.eu

Katowice – Wełnowiec

Czwartą z kolei, a drugą prywatną hutą żelaza stosującą koks była Huta Hohenlohe w Bytkowie (Wełnowcu), zbudowana w latach 1805–1809. Początkowo dwa wielkie piece pracowały naprzemiennie ze względu na niewystarczającą wydajność dmuchawy. W latach 1847–1848 wzniesiono dwa nowe piece o większej pojemności, przebudowane w 1857 r., a następnie kolejne dwa. Przedsiębiorstwo zlikwidowano w 1878 r. Na rycinie przedstawiono hutę w 1830 r.

Źródło ryc. Piernikarczyk (1936)

Katowice

Do połowy XIX wieku na Górnym Śląsku powstało kilka dużych hut żelaza opartych na koksie. Huta Baildon została założona w 1823 r. w Dąbiu pod Katowicami jako pudlingarnia i uruchomiona w 1830 r. Był to jeden z pierwszych zakładów o charakterze doświadczalnym. Od 16 maja 2001 r. spółka Huta Baildon znajdowała się w stanie upadłości, a 9 marca 2016 r. została wykreślona z rejestru przedsiębiorców. Na rycinie przedstawiono hutę w połowie XIX w.

Źródło ryc. commons.wikimedia.org

Świętochłowice

Huta Florian w Świętochłowicach powstała w latach 1828–1830 i do 1936 r. nosiła nazwę Bethlen-Falva. Początkowo posiadała jeden wielki piec, a drugi uruchomiono w 1845 r. W 1906 r. huta utraciła samodzielność i została włączona do przedsiębiorstwa Huta Bismarcka. Należała do najważniejszych ośrodków przemysłowych na Górnym Śląsku. Obecnie funkcjonuje w strukturach ArcelorMittal.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Mysłowice

Huta żelaza Zofia w Mysłowicach została wybudowana w 1833 r. między Przemszą a stawem Pańskim. W jej skład wchodziły pudlingarnia, walcownia, tokarnia, cegielnia oraz zabudowania gospodarcze i mieszkalne. Piece opalano węglem drzewnym i kamiennym, a rudę żelaza pozyskiwano z lasów mysłowickich i słupeckich oraz okolicznych wsi. Wskutek konkurencji innych hut w regionie górnośląskim zakład zamknięto w 1871 r.

Źródło lit. fotopolska.eu

Siemianowice Śląskie

W latach 1836–1839 zbudowano w Siemianowicach Śląskich Hutę Jedność (do 1948 r. Laurahütte, Huta Laura). W 1871 r. powstało Towarzystwo Akcyjne „Zjednoczone Huty Królewska i Laura”. W 2003 r. ogłoszono upadłość Huty Jedność. Na rycinie przedstawiono hutę w 1840 r. Zob. także film „Opowieść o Hucie, która zbudowała miasto” (YouTube).

Źródło ryc. Piernikarczyk (1936)

Świętochłowice

W latach 1838–1839 w Zgodzie (obecnie dzielnicy Świętochłowice) zbudowano hutę Eintrachthütte. W 1875 r. całkowicie wstrzymano wytapianie surówki. W 1886 r. zakład przekształcono w fabrykę specjalistycznych maszyn i urządzeń górniczych. W 1921 r. zmieniono nazwę na Zakład Budowy Maszyn Huta Zgoda, a w 1947 r. na Zakłady Urządzeń Technicznych Zgoda. W maju 2008 r. przedsiębiorstwo postawiono w stan likwidacji. Na rycinie widok huty od strony zachodniej, ok. 1845 r.

Źródło ryc. Muzeum Powstań Śląskich

Ruda Śląska

W 1840 r. w dzielnicy Nowy Bytom założono Hutę Pokój (do 1930 r. Friedens-Eisenhütte). Produkcja surówki opierała się na brunatnych rudach bytomskich i tarnogórskich oraz syderytach z Nakła koło Tarnowskich Gór. W 1895 r. uruchomiono walcownię blach grubych, a w 1904 r. rozpoczęto produkcję blach cienkich. Od 2015 r. spółka należy do grupy WĘGLOKOKS S.A. W Rudzie Śląskiej działała także druga huta żelaza opalana koksem – Berta (1855–1879). Zob. także film „Friedenshütte” (YouTube).

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1927

Gliwice - Łabędy

W połowie XIX wieku na Górnym Śląsku powstała również Huta Hermina, założona w 1848 roku w Łabędach nad Kłodnicą. W 1882 roku jako pierwsza huta w Europie wprowadziła oświetlenie elektryczne. 1 kwietnia 1950 roku utworzono Przedsiębiorstwo Państwowe – Hutę Łabędy, a 1 stycznia 1998 roku zakład przekształcono w spółkę akcyjną.

Źródło litografii muzeumslaskie.pl / ok. 1860

Sławków

W Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1826–1888 działała Walcownia i Gisernia pod Sławkowem, potocznie zwana „walcownią sławkowską”. Zachowane obiekty zakładu wpisano do rejestru zabytków. W skład zespołu wchodzą trzy budynki oraz pozostałości dawnego systemu napędowego: kanał dopływowy i odpływowy wraz z reliktami śluz na Białej Przemszy. Na rycinie zakład widziany od strony mostu na Białej Przemszy, około 1915 roku.

Źródło pocz. UM Sławków

Sosnowiec

W Zagłębiu Dąbrowskim działały także Zakłady Henrykowskie w Niwce (Sosnowiec), uruchomione w 1835 roku. Posiadały m.in. dwa wielkie piece opalane koksem – pierwsze tego typu w Królestwie Polskim. Kryzys gospodarczy doprowadził do ich zamknięcia już w kolejnej dekadzie, a wyposażenie przewieziono do Huty Bankowej. W 1865 roku uruchomiono tu dużą odlewnię, a w latach 1951–2021 działała Fabryka Maszyn Górniczych Niwka.

Źródło lit. Knippel / 1845-50

Dąbrowa Górnicza

Do połowy XIX w. w Zagłębiu Dąbrowskim powstała także huta żelaza i stali Bankowa, zbudowana w latach 1834–1840. Posiadała wielkie piece do wytopu surówki na koksie – pierwsze tego typu w Królestwie Polskim. W 1880 r. uruchomiono nowy wielki piec oraz rozpoczęto produkcję stali metodą zasadową Martina. W latach 1952–1990 zakład nosił nazwę „Huta im. Feliksa Dzierżyńskiego”. Obecnie działa jako Huta Bankowa Spółka z o.o. Na rycinie przedstawiono wielkie piece w 1845 r.

Źródło ryc. Wójcik i Rybak (2014)

Dąbrowa Górnicza

Huta żelaza „Bankowa” – w głębi stalownia, na pierwszym planie stosy rudy żelaza sprowadzanej z Krzywego Rogu.

Źródło fot. J. Siemiradzki (1923)

2. połowa XIX wieku

Rozmieszczenie środkowotriasowych złóż rud żelaza według mapy F. Roemera z 1870 roku. Pusch (1903) opisywał występujące w nich rudy jako przeważnie ubogi, żółty żelaziak ochrowy o zawartości ok. 25% żelaza, z domieszką żelaziaka zbitego i włóknistego oraz żelaziaka gliniastego.

Ryc. R. Chybiorz / 2022-11

2. połowa XIX wieku

Rozmieszczenie terytorialne górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku w 1867 r. przedstawia mapa w skali 1:100 000 pt. Bergwerks und Hütten-Karte von Oberschlesien… (Sabarth 1869).

Źródło mapy: sbc.org.pl

2. połowa XXI wieku

Rozmieszczenie przemysłu hutniczego w śląskiej części Królestwa Polskiego na początku lat 50. XIX wieku.

Źródło ryc. Juliusz Łukasiewicz (1963, zmodyfikowane)

Zabrze

Druga połowa XIX wieku była dla hutnictwa okresem wdrażania wielu nowych technologii, umożliwiających zwiększanie produkcji. W 1852 roku w Zabrzu uruchomiono wielkie piece opalane koksem, dając początek Hucie Donnersmarcka. Wydział wielkopiecowy zlikwidowano w latach 1929–1932, natomiast większość Huty Zabrze zlikwidowano pod koniec lat 90. XX wieku. Na części jej dawnego terenu w 2003 roku powstało Centrum Handlowe „Platan”, a pozostała część nadal jest wykorzystywana przez prywatną hutę.

Źródło ryc. aplus.historia-zabrza.pl /ok. 1917

Zabrze

W 1853 r. w Zabrzu powstała pierwsza na ziemiach polskich koksownia, uznawana za początek późniejszej Huty Redena. W 1857 r. uruchomiono dwa wielkie piece, a w 1861 r. drugą koksownię systemu Appolda. W 1903 r. zakład przestawiono na produkcję konstrukcji stalowych oraz maszyn dla przemysłu górniczego i hutniczego. W 1951 r. hutę przemianowano na Zabrzańską Fabrykę Maszyn Górniczych POWEN. W 2006 r. przedsiębiorstwo połączyło się z fabrykami pomp z Warszawy i Świdnicy.

Źródło poczt. muzeumslaskie.pl / ok. 1940

Zabrze

W 1854 r. rozpoczęto budowę Huty Borsiga (Borsigwerk) w Biskupicach w Zabrzu. W 1872 r. uruchomiono tam pierwsze na Górnym Śląsku piece martenowskie. Okres dobrej koniunktury trwał do 1913 r., natomiast w latach 1932–1934 zlikwidowano budynki i urządzenia hutnicze. Na zdjęciu stalownia martenowska przed 1929 r.

Źródło fot. historia-zabrza.pl

Tarnowskie Góry

Z koksu korzystała także huta żelaza w Tarnowskich Górach, działająca w latach 1857–1901 (na zdjęciu). Po II wojnie światowej na jej terenie funkcjonowała fabryka Tagor, dziś już nieistniejąca. Warto dodać, że pomiędzy Sowicami a Lasowicami działała także Huta Hugo. W 1841 r. uruchomiono tam piec opalany węglem drzewnym, a w 1851 r. wielki piec na koks. Wielkie piece wygaszono w 1892 r.

Źródło fot. gwarek.com.pl

Mikołów

W Mikołowie w latach 1842–1953 działała odlewnia żelaza nazwana Hutą Maria Luiza. W 1850 r. powstała huta żelaza Mikołów (Nicolai), zwana także hutą Manna. Jej dwa wielkie piece opalane koksem funkcjonowały jedynie do 1870 r. (na rycinie). W 1856 r. zbudowano Hutę Walter. W 1872 r. rozebrano jej wielkie piece, pozostawiając jedynie odlewnię. W 1906 r. przedsiębiorstwo zbankrutowało. W 1911 r. na terenie dawnej Huty Walter powstał zakład znany później jako Fabryka Palenisk Mechanicznych (Jeske-Cybulska 2024), obecnie funkcjonujący pod nazwą FPM SA (fpmsa.com).

Źródło fot. Stahl und Eisen, 1911, nr 38.

Tarnowskie Góry - Bytom

W Tarnowskich Górach i Bytomiu zachowały się liczne ślady eksploatacji żelaziaka brunatnego w dolomitach kruszconośnych wapienia muszlowego środkowego triasu. Na Górze Cipiorg działała odkrywkowa kopalnia, uruchomiona w 1890 r. i eksploatowana do początku XX w. Dziś teren ten objęty jest ochroną jako zespoły przyrodniczo-krajobrazowe: „Doły Piekarskie” w Tarnowskich Górach oraz „Suchogórski Labirynt Skalny” w Bytomiu. Na zdjęciu widoczne jest jedno z wejść na szlak prowadzący przez Suchogórski Labirynt Skalny.

Źródło fot. slaskiemiasta.pl

Tarnowskie Góry

Krajobraz pogórniczy w Tarnowskich Górach przy ul. Staszica/Wodociągowej tworzą zapadliska poszybowe i niewielkie hałdy. Powstały one w wyniku wydobycia rud ołowiu i srebra w XVI w. oraz rud cynku i żelaza w XIX w. Jest to unikatowy przykład historycznego otoczenia Stacji Wodociągowej Staszic, wpisany w 2017 r. na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Źródło fot. kopalniasrebra.pl

Miasteczko Śląskie

Jedna z większych kopalń rud żelaza działała w Pasiekach, ok. 6 km na wschód od Miasteczka Śląskiego. W 1889 r. powstały tu dwie kopalnie: rudy cynkowo-ołowiowej „Szczęście Flory” oraz rudy żelaza „Bibiela”. 17 czerwca 1917 r. zostały one zalane wskutek nagłego napływu wód podziemnych. Dziś ich ruiny można zobaczyć na Szlaku Gwarków Tarnogórskich. Na rycinie fragment mapy topograficznej w skali 1:100 000 z lat 30. XX w.

Źródło mapy: geoportal.orsip.pl

Katowice

Huta Marta w Katowicach działała w latach 1852–1928, początkowo jako walcownia cynku. W 1931 r. podjęto decyzję o likwidacji zakładu, a w latach 60. XX w., podczas przebudowy centrum Katowic, usunięto jego pozostałe zabudowania. W miejscu dawnej huty powstał blok mieszkalny Superjednostka. Warto dodać, że w 1867 r. na terenie Górnego Śląska działało około 59 hut żelaza.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Katowice

Huta żelaza Jakub (Jacobs Hütte) w Katowicach powstała w 1856 r., a produkcję uruchomiono w lutym 1857 r. W 1867 r. w trzech piecach kupolowych wyprodukowano 8 100 centnarów żelaza lanego, przy zatrudnieniu 15 robotników. Zakład został wyburzony w latach 1891–1892 (Piernikarczyk 1936).

Źródło lit. ajojko.com / ok. 1865

Bytom

W latach 1859–2000 w Łagiewnikach działała huta żelaza Zygmunt (do 1936 r. Hubertus). Jej dwa wielkie piece, uruchomione w 1861 r., opalane były koksem. W 1924 r. wygaszono wielkie piece, a zakład wyspecjalizował się w produkcji maszyn i urządzeń dla górnictwa i hutnictwa. Obecnie na tym terenie działa m.in. spółka Zamet Budowa Maszyn (zamet.com.pl).

Źródło fot. wikimapia.org / 2012

Bytom

W latach 1856–1859 w bytomskim Bobrku zbudowano hutę żelaza, początkowo nazwaną Wulkan, od 1870 r. noszącą nazwę Moritz, a od 1883 r. Julia. Przerabiano w niej rudy z Suchej Góry i Dąbrowy oraz żelaziak ilasty z lasu bytomskiego. Węgiel do produkcji koksu sprowadzano z kopalni Pawła i fiskalnej kopalni Luizy. Po II wojnie światowej zakład działał jako Huta „Bobrek”. Został zlikwidowany w 1994 r. W 2003 r. powstała spółka CARBO-KOKS, przekształcona później w Koksownię Bytom Sp. z o.o.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1911

Gliwice

W 1866 r. w Gliwicach powstała walcownia rur Hahn und Huldschinsky. W 1894 r. zakład przekształcono w spółkę akcyjną Huldschinskysche Hüttenwerke AG. Po 1945 r. huta działała jako Huta 1 Maja w Gliwicach i specjalizowała się m.in. w produkcji zestawów kołowych dla kolejnictwa. Zakład zamknięto w 2000 r. Do dziś zachowały się m.in. wieża wodna oraz zabytkowy budynek dawnej dyrekcji przy ul. Hlubka 4, pochodzący z początku XX w.

Źródło fot. gliwiczanie.pl / 2004

Chorzów

Huta Bismarcka w Hajdukach Wielkich powstała w 1872 r. jako „Katowickie Towarzystwo Akcyjne dla Hutnictwa”. 18 listopada 1899 r. zakład przyjął nazwę „Sp. Akc. Huta Bismarcka”. Początkowo obejmował wydział żelaza pudlerskiego i walcownię bruzdową, a od 1874 r. także walcownię cienkiej blachy. 8 listopada 1933 r. hutę przemianowano na Hutę Batory, zachowując znak firmowy – literę „B”. Obecnie zakład należy do Alchemia S.A.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / lata międzywojenne

Katowice

Hutę na Zawodziu w Katowicach założono w 1874 roku jako odlewnię żelaza Rhein & Co., należącą do berlińskiej spółki budowy maszyn o tej samej nazwie. W 1890 roku przedsiębiorstwo połączono z Hutą „Jakub” i utworzono spółkę akcyjną Ferrum. W grudniu 2004 roku nazwę Huta Ferrum S.A. zmieniono na FERRUM S.A. Zakład specjalizował się m.in. w produkcji rur stalowych, w tym wielkogabarytowych rur dla elektrowni wodnych, eksportowanych do odbiorców na całym świecie.

Źródło poczt. muzeumslaskie.pl / ok. 1900

Sosnowiec

W latach 1881–1883 Towarzystwo Akcyjne Zjednoczone Huty Królewska i Laura wybudowało w Sosnowcu przy ul. Staszica hutę żelaza Katarzyna. Po połączeniu z Hutą Sosnowiec zakład działał w latach 1948–1952 pod nazwą „Sosnowiec”, a od 1961 r. jako Huta im. M. Buczka w Sosnowcu. Obok huty znajdowała się stożkowa hałda żużlowa o wysokości około 60 m, zwana Sosnowieckim Wezuwiuszem. Usypywano ją do końca lat 50. XX w.; dziś w tym miejscu znajduje się centrum handlowe Plejada Sosnowiec.

Źródło fot. fotopolska.eu

Sosnowiec

W latach 1881–1883 Towarzystwo Akcyjne Zjednoczone Huty Królewska i Laura wybudowało w Sosnowcu przy ul. Staszica hutę żelaza Katarzyna. Po połączeniu z Hutą Sosnowiec zakład działał w latach 1948–1952 pod nazwą „Sosnowiec”, a od 1961 r. jako Huta im. M. Buczka w Sosnowcu. Po zakładzie zachowały się budynki biurowe i zabytkowa wieża (na zdjęciu).

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Sosnowiec

W 1882 r. w Sosnowcu utworzono walcownię – Hutę Aleksander, należącą do Friedenshütte (Huty Pokój). Od 1925 r. zakład funkcjonował pod nazwą Huta Milowice. W 1948 r. został upaństwowiony, a w 2006 r. jego następcę – Fabrykę Butli Technicznych „Milmet” S.A. – przejęła spółka Vítkovice Milmet S.A.

Źródło ryc. milowice.com.pl

Sosnowiec

Walcownię „Hrabia Renard” zbudowano w Dębowej Górze w latach 1901–1905. W 1949 roku zakład otrzymał nazwę „Huta im. Edmunda Cedlera”. W latach 70. XX wieku stał się największym producentem stali jakościowej w Europie. W 2003 roku hutę włączono do koncernu Polskie Huty Stali, a obecnie należy ona – jako jedna z sześciu hut – do ArcelorMittal Poland.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1911-15

Zjednoczenia Górniczo-Hutnicze

W latach 70. i 80. XIX w. zaczęły powstawać towarzystwa akcyjne oraz zjednoczenia zakładów górniczo-hutniczych. Przyłączenie Górnego Śląska do Polski w 1922 r. otworzyło nowy etap rozwoju hutnictwa. W 1925 r. utworzono Syndykat Górnośląskich Hut Żelaznych, który od 1 stycznia 1926 r. działał jako Syndykat Polskich Hut Żelaznych. Należało do niego 21 hut. W 1946 r. przy ul. Lompy 14 w Katowicach powstała Centrala Zaopatrzenia Hutnictwa (na zdjęciu). Obecnie mieści się tam siedziba Grupy CZH S.A.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

2. połowa XX wieku

Rozwój hutnictwa w Polsce, także po II wojnie światowej, przedstawia m.in. książka Huty żelaza i stali (Frużyński 2023).

Syderyty ilaste i sferosyderyty występują także w utworach karbonu górnego. Były eksploatowane głównie w 2. połowie XIX w. w płytkich kopalniach w okolicach Orzesza, Łazisk i Mikołowa (Gabzdyl, Gorol 2008).

Karbon

Karbońskie rudy żelaza szczegółowo omówiono w publikacji Lidii Chodynieckiej pt. Karbońskie sferosyderyty ilaste z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego (studium mineralogiczno-chemiczne), wydanej w 1973 roku.

Karbon

Dokumentacja geologiczna wykonana w 1969 r. wykazała, że syderyty występują we wszystkich poziomach stratygraficznych karbonu, najczęściej jednak w postaci niewielkich skupień. Wyjątek stanowią warstwy orzeskie, w których tworzą soczewy o niekiedy znacznym rozprzestrzenieniu horyzontalnym. Regionami szczególnie uprzywilejowanymi pod względem występowania tych rud są Zagłębie Dąbrowskie oraz niektóre kopalnie należące do Zjednoczenia Jaworznicko-Mikołowskiego (tabela).

Źródło tab. Chodyniecka (1973, zmieniona)

Karbon

W XX wieku sferosyderyty karbońskie, jako kopalinę towarzyszącą, eksploatowano w odkrywkach cegielnianych, m.in. w odkrywce łupków warstw orzeskich w Czerwionce (Gabzdyl & Gorol 2008). Udokumentowano je także w Cegielni Bilewicza w Dąbrowie Górniczej, gdzie wydobywano łupki z fauną morską najniższych poziomów warstw grodzieckich (Doktorowicz-Hrebnicki 1949). Na zdjęciu sferosyderyt pochodzący z terenu Dąbrowy Górniczej, eksponowany przed Muzeum Miejskim Sztygarka.

Fot. R. Chybiorz / 2010-08

Karbon

Sferosyderyt z fragmentem pancerza stawonoga z grupy Eurypterida (skala – pomarańczowe kółko o średnicy 5 mm). Okaz pochodzi z hałdy KWK Porąbka–Klimontów w Sosnowcu-Zagórzu.

Źródło ryc. Krawczyński i in. (1997)

Bogate są historyczne zbiory kartografii górniczej i geologicznej dotyczące Zagłębia Górnośląskiego i terenów przyległych (m.in. Greiner 1983; Jura, Lewandowski 1996; Banduch 2006; Maciaszek i in. 2007; Wójcik 2013; Wołkowicz i in. 2015; Kotyrba i in. 2016).

Mapy

Specjalna mapa Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego z 1888 roku ukazuje już wówczas rozwiniętą sieć zakładów przemysłowych, która ukształtowała krajobraz przemysłowy regionu i stworzyła podstawy dalszego rozwoju górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku.

Źródło: sbc.org.pl

Mapy

Skorowidz map eksploatacji rudnych Górnego Śląska w skali 1:10 000 pt. Karte des Oberschlesischen Erzbergbaues, opracowany w skali 1:100 000 i wydany przez Królewski Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu (R. Pabel, 1911–1912).

Źródło: kopalniasrebra.pl

Mapy

Karta tytułowa mapy Karte der betriebenen Berg- und Hüttenwerke in Oberschlesien w skali 1:200 000 (1913). Niebieskimi numerami oznaczono na niej kopalnie rud żelaza, kuźnice i huty metali, a ich objaśnienia zamieszczono na marginesach.

Źródło mapy: polona.pl

Mapy

Mapa Szczególna Województwa Krakowskiego i Księstwa Siewierskiego Karola de Perthéesa z 1787 r. W 1789 r. w księstwie funkcjonowało 12 zakładów metalurgicznych, w tym dwa wielkie piece – w Ząbkowicach i Starej Kuźnicy. Na rycinie zaznaczono lokalizację kuźnicy nad Trzebyczką w Ząbkowicach, działającej w latach 1763–1794.

Źródło mapy: igrek.amzp.pl

Mapy

Mapa górnictwa w Królestwie Polskim – Okręg Zachodni, w skali ok. 1:786 000, z 1844 roku. Od 1833 roku rządowe górnictwo i hutnictwo w Królestwie Polskim podzielono na trzy okręgi: Wschodni, Zachodni i Północny, dzielące się na oddziały. Okręg Zachodni, z siedzibą w Dąbrowie Górniczej, obejmował pięć oddziałów: Pankowski, Pradelski, Dąbrowski, Sławkowski i Niwecki. Od 1842 roku, w związku ze zmianami organizacyjnymi wprowadzonymi od 1 stycznia 1843 roku, podział ten zastąpiono oddziałami: Kopalń, Hut, Budowli (budowa dróg na potrzeby górnictwa) i Kontroli Skarbowej (A.J. Wójcik 2009).

Źródło: rcin.org.pl

Mapy

Fragment mapy geologiczno-górniczej w skali 1:50 000 autorstwa Michała Łempickiego z 1891 r., przedstawiający lokalizację triasowych złóż rud żelaza w rejonie Siewierza.

Źródło: kpbc.ukw.edu.pl

Mapy

Fragment arkusza „Żywiec i Ujsoły” z „Atlasu Geologicznego Galicyi” w skali 1:75 000, opracowanego w latach 1883–1884. Zaznaczono lokalizację kopalni rudy żelaza w Zarzeczu, w dzisiejszej gminie Łodygowice koło Żywca. Arkusze atlasu i inne mapy historyczne są dostępne w Portalu Mapowym Geologia PIG-PIB.

Źródło: igrek.amzp.pl

Historię kopalnictwa i hutnictwa żelaza można dziś poznawać nie tylko na szlakach turystycznych, ale także w muzeach.

Ustroń

Z historią ustrońskiego hutnictwa i kuźnictwa można zapoznać się w Muzeum Ustrońskim im. Jana Jarockiego (do 2004 r. Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa). Od 1986 r. mieści się ono w budynku administracyjnym dawnej huty żelaza Klemens z początku XIX wieku, przy ul. Hutniczej 1.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Ustroń

Przy Muzeum Ustrońskim oraz w pobliskim Parku Kuracyjnym można obejrzeć oryginalne maszyny kuźnicze. Zob. także film 200 lat starego kuźnictwa – reportaż TVP z lat 70. XX wieku.

Fot. R. Chybiorz / 2022-09

Węgierska Górka

Historia galicyjskiej Huty Żelaza im. Karola Ludwika w Węgierskiej Górce (1838–1905) oraz późniejszej odlewni żeliwa jest dostępna online na stronie Metalpolu.

Źródło ryc. historia.metalpol.com

Częstochowa

Historię górnictwa i hutnictwa rud żelaza w regionie częstochowskim prezentuje Muzeum Górnictwa Rud Żelaza w Częstochowie, znajdujące się w Parku im. Stanisława Staszica. Ekspozycja ukazuje rozwój wydobycia rud żelaza i lokalnego hutnictwa oraz przybliża dawne technologie górnicze, narzędzia pracy i warunki życia górników. Muzeum stanowi cenne źródło wiedzy o przemysłowej historii okolic Częstochowy.

Źródło fot. MTPiR w Częstochowie

Gliwice

Historię Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach można poznać w Oddziale Odlewnictwa Artystycznego Muzeum w Gliwicach przy ul. Bojkowskiej 37.

Źródło fot. muzeum.gliwice.pl

Chorzów

Z historią hutnictwa żelaza i stali z okresu rewolucji przemysłowej można zapoznać się w Muzeum Hutnictwa w Chorzowie. Placówka mieści się w budynku dawnej elektrowni Huty Królewskiej i działa od listopada 2021 r.

Źródło fot. chorzow.naszemiasto.pl

Ruda Śląska

Na terenie Huty Pokój w 1968 r. wzniesiono wielki piec, istniejący do dziś. Został wygaszony w 2005 r. ze względów ekologicznych. Jest to jedyny zachowany obiekt tego typu w województwie oraz jeden z trzech w Polsce zbudowanych po 1945 r. 18 grudnia 2018 r. piec stał się własnością miasta, a w 2020 r. włączono go do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego. Planowane jest jego udostępnienie do zwiedzania.

Źródło fot. edd.nid.pl

Tradycje hutnicze

Tradycje hutnicze oraz obchody Dnia Hutnika zostały w 2024 roku wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. To nie tylko hołd dla przeszłości, lecz także inwestycja w przyszłość – dzięki temu dziedzictwo hutnicze może być przekazywane i doceniane przez kolejne pokolenia.

Źródło fot. muzeumhutnictwa.pl