Przemysł cementowo-wapienniczy i gipsowy

Polska należy do krajów, które wcześnie rozpoczęły przemysłową produkcję cementu portlandzkiego. Pierwsza cementownia na ziemiach polskich powstała w 1857 r. w Grodźcu koło Będzina. W 1914 r. działało już 16 cementowni, z czego aż dziewięć znajdowało się na obszarze dzisiejszego woj. śląskiego. W okresie międzywojennym branża nadal się rozwijała – w 1929 r. uruchomiono Cementownię Saturn w Wojkowicach. Obecnie tradycje cementowe kontynuują cementownia w Rudnikach koło Częstochowy, działająca od 1965 r., oraz przemiałownia Ekocem w Dąbrowie Górniczej.

Z przemysłem cementowym ściśle związane są przemysły wapienniczy i gipsowy. Ważną rolę odgrywają w nich wapienniki – piece do wypalania kamienia wapiennego lub dolomitu, w wyniku czego powstaje wapno palone, szeroko wykorzystywane w budownictwie i przemyśle. Najstarsze piece wapiennicze budowano zwykle w pobliżu cegielni, a produkcja miała charakter okresowy. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku przemysł wapienniczy na ziemiach polskich zaczął rozwijać się na większą skalę. Realiów pracy przy obsłudze wapienników można doświadczyć dzięki archiwalnemu filmowi dokumentalnemu Blisko piekła z 1974 r., dostępnemu w serwisie YouTube.

Ryszard Chybiorz / 08.07.2018 / Ostatnia aktualizacja 22.10.2026.

Cement romański

Od przełomu XVIII i XIX w. w województwie śląskim działały fabryki cementu romańskiego (naturalnego). W 1836 r. Wilhelm Elsner uruchomił w Tarnowskich Górach pierwszą w Królestwie Prus wytwórnię cementu, ukazaną na filiżance z serwisu Carnalla z 1844 r. (na zdjęciu). Jan Ciechanowski prowadził zakład w Koźle koło Sławkowa w latach 1853–1867 lub 1874. Produkcja cementu romańskiego malała pod koniec XIX w. i niemal zanikła w pierwszym ćwierćwieczu XX w.

Źródło fot. wachtyrz.eu

Cement portlandzki

Historię cementu portlandzkiego wiąże się z patentem uzyskanym 21 października 1824 r. przez murarza Josepha Aspdina z Leeds. Jego cement miał jednak ograniczoną jakość. Za twórcę nowoczesnego cementu portlandzkiego uznaje się Isaaca Charlesa Johnsona, który udoskonalił technologię, stosując wyższe temperatury wypału. W 1845 r. uruchomił produkcję w Swanscombe w Anglii (Szeląg 2007). Rycina przedstawia dawne i współczesne śląskie ośrodki produkcji cementu wykorzystujące lokalne surowce.

Ryc. R. Chybiorz / 2020

Grodziec, gm. Będzin

Cementownia Grodziec (w latach 1925–1939 należąca do Solvay) była pierwszą wytwórnią cementu portlandzkiego na ziemiach historycznie polskich; działała w latach 1857–1979. Była także trzecią cementownią na obszarze dzisiejszej Polski i pierwszą w dawnym Cesarstwie Rosyjskim. W latach 1853–1855 powstała fabryka cementu w Züllchow koło Szczecina („Stettiner Portland-Zement-Fabrik”), a w 1857 r. uruchomiono pierwszą cementownię na Opolszczyźnie („Portland Zementwerke”).

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z roku 1933 / MAPSTER

Grodziec

Cementownia Solvay w latach 30. XX w. Przez długi czas pod zakładem utrzymywano filar oporowy w pokładzie węgla. Po jego wyeksploatowaniu powstały nieodwracalne szkody górnicze, a 31 lipca 1979 r. wstrzymano działalność produkcyjną.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1935

Cementownia Grodziec

Po likwidacji fabryki w 1979 r. maszyny i urządzenia nadające się do dalszego wykorzystania przewieziono do cementowni Saturn w Wojkowicach. Od tego czasu obiekt stopniowo ulega degradacji. Historię i współczesny stan cementowni przedstawiono na stronie internetowej: Cementownia Grodziec.

Źródło: ortofotomapa z 2015 r. / Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej

Cementownia Grodziec

Cementownia Grodziec pozyskiwała surowce środkowotriasowe z kamieniołomów Góra Kijowa (na zdjęciu) i Grodziec oraz z wyrobisk na terenach wsi Strzyżowice i Rogoźnik.

Fot. J. Nita / 2013-03

Cementownia Grodziec

Fabryka pozyskiwała surowce środkowotriasowe z kamieniołomów Góra Kijowa i Grodziec oraz z wyrobisk na terenach wsi Strzyżowice i Rogoźnik (na zdjęciu).

Fot. W. Bardziński / 2013-09

Wysoka, gm. Łazy

Cementownia Wysoka, trzecia cementownia na ziemiach polskich, była czynna w latach 1885–2003. W 1908 r. cementownię kupiło Towarzystwo Akcyjne Fabryki Portland-Cementu „Wysoka”, które w 1922 r. zmieniło nazwę na Towarzystwo Fabryk Portland-Cementu „Wysoka” S.A. z siedzibą w Warszawie.

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z roku 1935 / MAPSTER

Cementownia Wysoka

W 2003 r. Cementownia Nowiny Sp. z o.o. połączyła się z Fabryką Cementu Wysoka Sp. z o.o., kończąc produkcję w zakładzie w Wysokiej. Zakład przekształcono w terminal wysyłkowy, który przez pewien czas pełnił jedynie funkcję przeładunkową („przesypowni”).

Źródło: ortofotomapa z 2003 r. / Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej

Cementownia Wysoka

Obecnie na terenie zakładu działają różne firmy, a nieliczne zachowane obiekty poprzemysłowe znajdują się w ruinie (np. okrąglak przedstawiony na poprzedniej fotografii).

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Cementownia Wysoka

Fabryka wykorzystywała surowce górno- i środkowojurajskie, eksploatowane w wyrobiskach położonych na północ i zachód od zakładu. Na zdjęciu: fragment północno-zachodniej ściany górnego poziomu nieczynnego kamieniołomu w Wysokiej (tzw. cypel), z wychodnią wapieni płytowych środkowego oksfordu.

Fot. W. Krawczyński / 2013-09

Cementownia Wysoka

Zachodnia część nieczynnego wyrobiska w Wysokiej (Zbiornik Gliniak), w którym wydobywano iły batońskie doggeru, tzw. surowiec „niski”, stosowany w produkcji cementu.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Szczakowa, gm. Jaworzno

Cementownia Szczakowa w Jaworznie działała w latach 1885–1980, a do 1995 r. zakład funkcjonował jako Zakłady Dolomitowe Szczakowa.

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z roku 1933 / MAPSTER

Cementownia Szczakowa

Cementownia Szczakowa z lotu ptaka – widok od zachodu (stan na 2003 r.). Obecnie teren, po rozbiórce niemal wszystkich budynków, jest poddawany rewitalizacji.

Źródło: Muzeum Miasta Jaworzna w publikacji M. Ślusarczyk 2015 pt. Cementownia Szczakowa – historia i teraźniejszość. Wiadomości Konserwatorskie, 43.

Cementowni Szczakowa

Zgodnie z MPZP na terenie dawnej cementowni mają pozostać cztery okrągłe zbiorniki – silosy (na zdjęciu) – oraz budynek warsztatów szkolnych. Silosy na zdjęciu z lotu ptaka, znajdują się po lewej stronie.

Fot. R. Chybiorz / 2019-05

Cementownia Szczakowa

Fabryka wykorzystywała dolomity i wapienie triasu środkowego z kamieniołomów Gródek (na zdjęciu) i Sadowa Góra. Kamieniołom Gródek położony jest tuż obok dawnej cementowni; na drugim planie widoczne są kominy fabryki. Autor zdjęcia: J. Nalewajski, 1961 r.

Źródło fot. Górecka (1962)

Cementownia Szczakowa

Fabryka wykorzystywała dolomity i wapienie triasu środkowego z kamieniołomów Gródek (na zdjęciu) i Sadowa Góra. Kamieniołom Gródek przekształcono w Park Gródek z centrum nurkowym, arboretum oraz przyrodniczą ścieżką dydaktyczną wyposażoną w 13 tablic informacyjnych.

Fot. R. Chybiorz / 2019-05

Cementownia Szczakowa

Fabryka wykorzystywała dolomity i wapienie triasu środkowego z kamieniołomów Gródek i Sadowa Góra (na zdjęcie). Zachodnią część kamieniołomu Sadowa Góra zajmuje dziś Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera w Jaworznie. Zobacz także: Galeria > GEOsfera w Jaworznie.

Fot. R. Chybiorz / 2017-09

Rudniki, gm. Rędziny

Pierwsze piece do prażenia wapienia w Rudnikach powstały w 1858 r. W latach 1897–1898 wybudowano zakład cementowy „Jakub”, działający do 1927 r. W 1965 r. uruchomiono wielką cementownię „Rudniki”, nazywaną przez wielu „rudnickim kolosem”.

Źródło: mapa topograficzna w skali 5k z lat 1958-61 / ORSIP

Cementownia Rudniki

W Rudnikach przemysł wapienniczo-cementowy do 1989 r. opierał się na surowcach górnojurajskich z kamieniołomu Lipówka. W 2013 r. na terenie dawnego wyrobiska utworzono ścieżkę edukacyjną „Kopalnia przywrócona naturze”, a w 2016 r. uzupełniono ją o dodatkowe tablice geologiczne. Zobacz także: Galeria > Kamieniołom Lipówka.

Źródła: ortofotomapa z 2015 r. / Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej; trasa ścieżki / CEMEX

Łazy

Cementownia Łazy została uruchomiona w 1898 r. Pod koniec lat 30. spółka zbankrutowała. Po II wojnie światowej zakład podlegał zarządowi pobliskiej cementowni w Wysokiej, a w 1958 r. zdewastowane budynki przeszły na własność Łazowskich Zakładów Materiałów Ogniotrwałych, które utworzyły w nich wydział mas korytowych wielkopiecowych.

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z roku 1935 / MAPSTER

Cementownia Łazy

Ruiny fabryki znajdują się przy ul. Stara Cementownia. Zachowały się cztery budynki połączone w jeden ciąg.

Fot.. R. Chybiorz / 2022-03

Cementownia Łazy

Cementownia Łazy bazowała na surowcach jury górnej, eksploatowanych w kamieniołomach położonych w pobliżu zakładu. Na zdjęciu: niecka wyrobiska w widłach ulic Dąbrowskiego i Topolowej.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Wrzosowa, gm. Poczesna

Cementownia Wrzosowa działała w latach 1898–1936. Po zakładzie zachowały się budynki z 1. połowy XX w., zabudowania dworskie przy ul. Fabrycznej oraz kamieniołom Kamionka.

Źródło: mapa topograficzna w skali 100k z roku 1933 / MAPSTER

Cementownia Wrzosowa

Fabryka mieściła się przy ul. Fabrycznej, gdzie zachowały się budynki przemysłowe i mieszkalne z pierwszej połowy XX w. Po lewej stronie zdjęcia widoczny jest rejon dawnej bramy wjazdowej do cementowni.

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

Cementownia Wrzosowa

W 1899 r. przy dzisiejszej ul. Cementowej wybudowano z lokalnego kamienia i cegły cztery budynki dla pracowników fabryki, które do dziś służą mieszkańcom wsi.

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

Cementownia Wrzosowa

Fabryka bazowała na wapieniach górnojurajskich eksploatowanych na Wzgórzu Kamionka, zwanym Szachtami. W północno-zachodniej części wyrobiska widoczny jest kontakt wapieni jury środkowej (keloweju) z wapieniami jury górnej (oksfordu).

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

Cementownia Wrzosowa

Na Wzgórzu Kamionka znajduje się przystanek nr 3 ścieżki geologiczno-przyrodniczej „Na początku była skała”. Ze stoków wzgórza rozciąga się widok na Dolinę Warty i kuestę jurajską.

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

Ogrodzienic, pow. zawierciański

Cementownia Ogrodzieniec powstała w 1899 r., a Cementownia Wiek w 1913 r. W Cementowni Wiek po 1945 r. ponownie uruchomiono piec, który działał do 1999 r.

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z lat 1935 i 1940 / MAPSTER

Cementownia Ogrodzieniec i Wiek

Fabryki wykorzystywały wapienie górnojurajskie eksploatowane w kamieniołomach położonych na wschód od zakładów (zob. mapa topograficzna). W kamieniołomie Wiek odsłania się kompleks skał ilastych i węglanowych, obejmujący osady najwyższego batonu, keloweju i oksfordu.

Fot. W. Krawczyński / 2012-11

Goleszów, pow. cieszyński

W Goleszowie w latach 1862–1889 działała fabryka wapna i nawozów. W 1899 r. funkcjonowały dwa piece wapienne, w których wypalano wapno. Pod koniec XIX w. rozpoczęto budowę cementowni; cement produkowano w latach 1900–1984. W kolejnych czterech latach zakład wypalał jedynie wapno z surowca dostarczanego z zewnątrz oraz przepakowywał cement przywożony z cementowni „Strzelce Opolskie”.

Źródło: mapa topograficzna w skali 100k z roku 1934 / MAPSTER

Cementownia Goleszów

W 1988 r. Cementownia Goleszów została zamknięta i nieodpłatnie przekazana Kombinatowi Rolno-Przemysłowemu IGLOOPOL w Dębicy, który kontynuował produkcję wapna do ostatecznego zakończenia działalności zakładu 30 czerwca 1991 r. Po wyburzeniu kominów i części zabudowy teren częściowo wynajęto różnym inwestorom.

Źródło: POLONA / Goleszowska Fabryka Portland Cementu w 1906 r. - widok z NW.

Cementownia Goleszów

Fabryka bazowała na skałach fliszowych – warstwach cieszyńskich jury górnej i kredy dolnej, eksploatowanych w kamieniołomach w Goleszowie i Lesznej Górnej. Na zdjęciu: kolej linowa Goleszów–Leszna Górna, działająca w latach 1951–1984, rozebrana kilka lat później.

Źródło fot. kolejcieszyn.pl / lata 50.-60. XX wieku

Cementownia Goleszów

Wapienie cieszyńskie płaszczowiny śląskiej w czynnej kopalni w Lesznej Górnej. W latach 70. XX w. stopniowo zaniechano wydobycia surowca dla cementowni, koncentrując się na jego wykorzystaniu w drogownictwie i budownictwie.

Fot. E. Szełęg / 2012-10

Cementownia Goleszów

Fabryka wykorzystywała skały fliszowe – warstwy cieszyńskie jury górnej i kredy dolnej, eksploatowane w kamieniołomach w Goleszowie i Lesznej Górnej. Na zdjęciu widoczne są wapienie cieszyńskie płaszczowiny śląskiej z wyrobiska na Górze Jasieniowej w Goleszowie.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Cementownia Goleszów

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Cementownia Goleszów

Fabryka wykorzystywała skały fliszowe – warstwy cieszyńskie jury górnej i kredy dolnej, eksploatowane w kamieniołomach w Goleszowie i Lesznej Górnej. Na zdjęciu widoczny jest Zbiornik Ton w Goleszowie, utworzony w niecce kamieniołomu dolnych łupków cieszyńskich płaszczowiny śląskiej.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Cementownia Goleszów

Najstarsze skały osadowe fliszu Karpat Zewnętrznych – dolne łupki cieszyńskie płaszczowiny śląskiej (formacja wędryńska) – w kamieniołomie Nowa Marglownia w Goleszowie, później wykorzystywanym jako składowisko odpadów przemysłowych.

Źródło fot. PG nr 56 (12) z 2008 r.

Cementownia Goleszów

Cement pakowano w worki papierowe oraz beczki drewniane.

Źródło fot. Polski Przemysł Budowlany nr 5 z 1928 r.

Cementownia Goleszów

W lutym 2023 r. w Goleszowskim Ośrodku Kultury udostępniono zwiedzającym trójwymiarową makietę przedstawiającą nieistniejącą już Goleszowską Fabrykę Cementu wraz z częścią kamieniołomów.

Źródło fot. beskidzka24.pl / 2023-02

Wojkowice, pow. będziński

Cementownia Saturn w Wojkowicach działała w latach 1929–2003. W latach 1972–1973 cementownie Saturn i Grodziec wchodziły w skład jednego przedsiębiorstwa wielozakładowego. Od 1974 r. zakład wchodził w skład Śląskiego Kombinatu Cementowo-Wapienniczego w Rudnikach i Ogrodzieńcu. W 1982 r., po rozwiązaniu kombinatu, cementownia odzyskała samodzielność.

Źródło: mapa topograficzna w skali 25k z roku 1933 / MAPSTER

Cementownia Saturn

Cementownia Saturn należała w momencie uruchomienia do najnowocześniejszych zakładów tego typu na świecie. W 1933 r. fabryka produkowała ok. 200 tys. ton cementu rocznie. Sprzedaż odbywała się za pośrednictwem warszawskiego syndykatu „Centrocement”, zrzeszającego wszystkie fabryki cementu portlandzkiego w Polsce.

Źródło: broszura pt. Towarzystwo Górniczo-Przemysłowe "Saturn" SA z 1933 r.

Cementownia Saturn

Fabryka w 1991 r. zakończyła produkcję klinkieru cementowego. W 2001 r. przemiałownię sprzedano niemieckiej firmie Dyckerhoff. Nowy właściciel w niespełna trzy lata całkowicie zlikwidował zakład. Zdewastowany teren wraz z zabudowaniami przekazano gminie w 2004 r.

Źródło: ortofotomapa z 2003 r. / Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej

Cementownia Saturn

Fabryka pozyskiwała surowce środkowotriasowe z kamieniołomów Spiny (Gawczyce) i Żychcice (na zdjęciu).

Fot. W. Bardziński / 2013-09

Cementownie

Zdolność produkcyjna polskich cementowni w 1939 r. wynosiła 1,98 mln ton cementu (tabela). Szarym kolorem zaznaczono zakłady położone w obecnych granicach woj. śląskiego. Według danych Stowarzyszenia Producentów Cementu w 2010 r. wyprodukowano 15,4 mln ton cementu, a w 2020 r. już 18,7 mln ton.

Źródło tab. Szeląg (2007)

Rudniki, gm. Rędziny

Cementownia Rudniki działa od lipca 1965 r. W 1974 r. cementownie „Rudniki” i „Wapnorud” połączyły się, tworząc Zakłady Cementowo-Wapiennicze „Rudniki”. W 1991 r. przedsiębiorstwo sprywatyzowano. W 1997 r. zakład sprzedano brytyjskiemu koncernowi Readymix, a w 2005 r. przejął go meksykański koncern Cemex.

Źródło: ortofotomapa z roku 2015 / Geoportal Infrastruktury Informacji Przestrzennej

Cementownia Rudniki

Cementownia Rudniki produkuje cementy portlandzkie żużlowe, wieloskładnikowe i wapienne, a także cementy hutnicze.

Źródło fot. cemex.pl

Cementownia Rudniki

Cementownia Rudniki wykorzystuje wapienie i margle górnojurajskie eksploatowane ze złóż Latosówka-Rudniki II i Rudniki-Jaskrów, położonych w terenie górniczym Latosówka II.

Źródło: CBDG PIG-PIB / 2020-06

Wapienniki

Piece wapienne służyły już w XIV–XV w. do wypalania wapna, wykorzystywanego do przygotowywania podkładów pod freski i zapraw murarskich, a od XIX w. także do wybielania, jako nawóz i środek dezynfekcyjny. Wapno było również składnikiem karbidu stosowanego do oświetlenia. Od końca XIX w. wykorzystywano je także do produkcji cementu. W tabeli: liczba i rozmieszczenie wapienników na Górnym Śląsku w latach 1819–1849.

Źródło tab. A. Paszkiewicz (2005)

Wapienniki

Działalność przemysłu wapienniczego opierała się na wydobyciu i przetwarzaniu skał bogatych w węglan wapnia, obejmującym ich rozdrabnianie i wypalanie w piecach wapiennych. Jako surowiec wykorzystywano głównie wapienie z różnych okresów geologicznych (na rycinie). W województwie śląskim zachowało się wiele reliktów tego przemysłu, ukazujących tradycje regionu, jego warunki geologiczno-surowcowe oraz związane z nimi aspekty społeczno-ekonomiczne (Kasprzyk 2010).

Ryc. R. Chybiorz / 2024-04

Wapiennik, gm. Lipie

Pozostałości pieca do wypalania wapna we wsi Wapiennik w gm. Lipie.

Fot. R. Chybiorz / 2017-03

Rębielice Królewskie, gm. Popów

Ruina pieca do wypalania wapna na Kamiennej Górze w Rębielicach Królewskich.

Źródło fot. L. Wielgomas (1981)

Rębielice Królewskie, gm. Popów

Pozostałości jednego z trzech zachowanych wapienników w rejonie kamieniołomów wapienia górnojurajskiego na Kamiennej Górze w Rębielicach Królewskich.

Źródło fot. straznicyczasu.pl / 2015-02

Łobodno, gm. Kłobuck

Ruiny wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia górnojurajskiego na Górze Katarowej w Łobodnie.

Fot. W. Bardziński / 2012-12

Biała Dolna, gm. Kłobuck

Ruiny pieców do wypalania wapna w okolicy Białej Dolnej, po prawej stronie drogi Kiedrzyn–Biała. Piece zostały zlikwidowane po 2015 r.

Źródło fot. L. Wielgomas (1981)

Biała Dolna, gm. Kłobuck

Ruina wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia górnojurajskiego we wsi Biała Dolna, po lewej stronie drogi Kiedrzyn–Biała.

Fot. W. Bardziński / 2013-03

Częstochowa

W 1858 r. na Złotej Górze powstała pierwsza fabryka wapna. Po pożarze Częstochowy w 1862 r. zalecono wznoszenie budynków z kamienia, co zwiększyło zapotrzebowanie na wapno i kamień budowlany. Do lat 80. XX w. eksploatowano tu wapienie górnojurajskie w kamieniołomach Saturn, Adam, Calcium i Emilia. Na zdjęciu przedstawiono wapienniki Saturn w latach 30. XX w.

Źródło fot. CBN Polona / 1930-39

Częstochowa

W 1858 r. na Złotej Górze powstała pierwsza fabryka wapna. Po pożarze Częstochowy w 1862 r. zalecono wznoszenie budynków z kamienia, co przyczyniło się do wzrostu zapotrzebowania na wapno i kamień budowlany. Do lat 80. XX w. eksploatowano tu wapienie górnojurajskie w kamieniołomach Saturn, Adam, Calcium i Emilia. Na zdjęciu przedstawiono wapiennik Adam w latach 40. XX w.

Źródło fot. fotopolska.eu

Częstochowa

W 1858 r. na Złotej Górze powstał pierwszy zakład wapienniczy. Po pożarze Częstochowy w 1862 r. zalecono wznoszenie budynków z kamienia, co zwiększyło zapotrzebowanie na wapno i kamień budowlany. Do lat 80. XX w. eksploatowano tu wapienie górnojurajskie w kamieniołomach Saturn, Adam, Calcium i Emilia. Na zdjęciu: piece szybowe w rejonie kamieniołomów Calcium i Emilia.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / 1936

Częstochowa

Źródło fot. staraczestochowa.pl

Częstochowa

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest przeznaczona głównie dla turystów rowerowych oraz zmotoryzowanych. Na zdjęciu przedstawiono ruiny wapiennika Pyrkosza, położone między ul. Mirowską a parkingiem Złota Góra. Przy parkingu ustawiono tablicę informacyjną ze współrzędnymi GPS obiektu oraz wskazaniem kolejnego przystanku na trasie. Warto dodać, że tylko dwie tablice edukacyjne – w Olsztynie i Niegowie – znajdują się przy wapiennikach.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Rudniki, gm. Rędziny

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu: pozostałości dwóch pieców bliźniaczych z ok. 1890 r. przy ul. Fabrycznej w Rudnikach, użytkowanych do 1939 r. 27 kwietnia 2022 r. piece wpisano do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Rudniki, gm. Rędziny

W 1923 r. zakłady wapiennicze w Rudnikach połączyły się, tworząc przedsiębiorstwo „Wapnorud”, które w 1952 r. przekształcono w Rudnickie Zakłady Przemysłu Wapiennego. W 1974 r. przedsiębiorstwo weszło w skład Zakładów Cementowo-Wapienniczych „Rudniki” i utraciło osobowość prawną. Na zdjęciu: bateria czterech pieców wapienniczych z lat 1925–1937, rozebrana w latach 2003–2008.

Źródło fot. facebook.com/gminaredzinyhistoria

Rudniki, gm. Rędziny

W 1923 r. zakłady wapiennicze z terenu Rudnik zjednoczyły się, tworząc przedsiębiorstwo „Wapnorud”, które w 1952 r. przekształcono w Rudnickie Zakłady Przemysłu Wapiennego. W 1974 r. przedsiębiorstwo weszło w skład Zakładów Cementowo-Wapienniczych „Rudniki” i utraciło osobowość prawną. Na zdjęciu: piec wapienny położony na wschód od baterii czterech pieców, bliżej stacji kolejowej, rozebrany w latach 2003–2008.

Źródło fot. facebook.com/gminaredzinyhistoria

Mstów

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu przedstawiono pozostałości wapiennika na zachodnim stoku wzgórza Stróżnica w Mstowie.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Kusięta, gm. Olsztyn

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu: tablica informacyjna przystanku nr 4 przy ogrodzeniu OSP Kusięta, na Szlaku Orlich Gniazd. Wapiennik na stoku góry Lisica znajduje się ponad 1 km od przystanku.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Olsztyn

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu: pozostałości wapiennika na stoku wzgórza Skałki Duże, widoczne po lewej stronie drogi z Olsztyna w kierunku Janowa.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Choroń, gm. Poraj

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Choroń, gm. Poraj

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest przeznaczona głównie dla turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu: pozostałości wapiennika w opuszczonym kamieniołomie Gawrona, po południowej stronie ul. Częstochowskiej w Choroniu. Przy kamieniołomie, obok pomnikowej Alei Lipowej, znajduje się niewielki parking. Wejście do wyrobiska prowadzi między słupami oznaczonymi numerami 25 i 26.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Złoty Potok, gm. Janów

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu przedstawiono pozostałości wapiennika na wzgórzu Wilcza Góra w Złotym Potoku. Znajdują się one na terenie prywatnym (brak dostępu). Widok z ul. Polnej 9–11.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Niegowa

W 2022 r. PIG-PIB opracował ścieżkę geoedukacyjną „Na tropie jurajskich wapienników”. Obejmuje ona osiem przystanków i jest skierowana głównie do turystów zmotoryzowanych. Na zdjęciu: rejon ostatniego przystanku przy ul. Widokowej w Niegowej oraz ruiny niewielkiego wapiennika na terenie prywatnym, wśród roślinności.

Fot. R. Chybiorz / 2022-05

Zawiercie-Blanowice

Pozostałości wapiennika przy ul. Przerwy-Tetmajera w Blanowicach, na kueście górnojurajskiej.

Fot. J. Nita / 2013-09

Zawiercie

Wydobycie wapienia na kueście jurajskiej w Zawierciu.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Kotulin-Skały, gm. Toszek

Niezachowany wapiennik przy wyrobiskach wapienia środkowego triasu w dawnym folwarku Skały. Widok sprzed 1934 r.

Źródło fot. fotopolska.eu

Świbie, gm. Wielowieś

Pozostałości wapiennika w kamieniołomie wapienia środkowego triasu na Kamiennej Górze w Świbiu. W pobliżu działały cegielnia i wytwórnia mączki wapiennej.

Fot. E. Kurowska / 2013-10

Zbrosławice

Wapiennik w rejonie wychodni wapienia środkowego triasu. Pozostałości obiektu znajdują się na polu na południe od budynku nieczynnego dworca kolejowego w Zbrosławicach.

Źródło fot. Biblioteka Śląska w Katowicach / przed 1939

Tarnowskie Góry - Strzybnica

Niezachowany dwupiecowy wapiennik, wybudowany w 1863 r. w rejonie dzisiejszej ul. Starowapiennej 3. Warto dodać, że kolejny wapiennik znajdował się naprzeciwko dzisiejszego adresu przy ul. Zagórskiej 169.

Źródło fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Nakło Śląskie, gm. Świerklaniec

Pozostałości trójpiecowego wapiennika przy ul. Wapiennej w Nakle Śląskim, w pobliżu dworca kolejowego.

Fot. W. Bardziński / 2012-12

Dąbrowa Górnicza

Relikty wapiennika na terenie nieczynnego kamieniołomu wapienia środkowego triasu Ujejsce na Pańskiej Górze, przy al. Zwycięstwa.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Dąbrowa Górnicza

Pozostałości wapiennika na terenie zaśmieconego kamieniołomu wapienia środkowego triasu w Wygiełzowie, powyżej zabudowy przy ul. Traktowej 16a.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Dąbrowa Górnicza

Pozostałości wapiennika Gibałki w nieczynnym kamieniołomie wapienia środkowotriasowego, w widłach ulic Granicznej i Szosowej w Ząbkowicach.

Fot. R. Chybiorz / 2014-04

Dąbrowa Górnicza

Pozostałości wapiennika Łady przy ul. Wapiennej 24 w Ząbkowicach.

Fot. R. Chybiorz / 2014-04

Dąbrowa Górnicza

Pozostałości wapiennika Bordowicza przy dawnych kamieniołomach wapienia środkowotriasowego na Górze Bordowicza w Strzemieszycach Wielkich.

Fot. R. Chybiorz / 2014-04

Dąbrowa Górnicza

Ruina wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia środkowotriasowego Srocza Góra w Strzemieszycach Wielkich (stanowisko dokumentacyjne).

Fot. R. Chybiorz / 2017-09

Czeladź

Niezachowany wapiennik „Brynica” przy kamieniołomach wapienia środkowego triasu na Wzgórzu Borzecha w Czeladzi, przy dzisiejszej ul. Saturnowskiej 3. „Czeladzkie Wapienniki i Kamieniołomy «Brynica» Sp. z o.o.” (ul. Milowicka 135) znacjonalizowano w 1951 r.

Fot. wap. www.strazniczyczasu.pl | kłm. R. Chybiorz / 2012-03

Sosnowiec

Pozostałości wapiennika w nieczynnych kamieniołomach wapienia środkowego triasu w Dańdówce, naprzeciwko zabudowań przy ul. Stromej 77. Stan na 2012 r.

Fot. W. Krawczyński / 2012-11

Sosnowiec-Dańdówka

Pozostałości wapiennika w nieczynnych kamieniołomach wapienia środkowego triasu w Dańdówce, naprzeciwko zabudowy przy ul. Stromej 77. Stan na 2022 r.

Fot. R. Chybiorz / 2022-02

Sosnowiec - Klimontów

Wapiennik przy tzw. Kamionkach – kamieniołomach wapienia środkowego triasu w Klimontowie. Obecnie rejon piekarni (ul. Podgórna, Szafera).

Źródło fot. klimontow.na12.pl / 1969

Jaworzno

Pozostałości wapiennika w opuszczonym kamieniołomie wapienia środkowego triasu przy ul. Hetmańskiej w Borach.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Mysłowice Dziećkowice

Pozostałości wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia środkowotriasowego, powyżej ul. Długosza 19C w Dziećkowicach.

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Mysłowice Dziećkowice

Pozostałości wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia środkowego triasu przy ul. Długiej w Dziećkowicach, w pobliżu przystanku ZTM „Dziećkowice Długa 137” (na żądanie).

Fot. R. Chybiorz / 2022-03

Mysłowice Krasowy

Pozostałości wapiennika obok nieczynnych kamieniołomów wapienia środkowotriasowego, w widłach ul. Plebiscytowej i Kościelniaka w Krasowach.

Fot. J. Nita / 2013-09

Mysłowice Krasowy

Pozostałości wapiennika w nieczynnym kamieniołomie wapienia środkowotriasowego przy ulicy Kościelniaka w Krasowach.

Fot. J. Nita / 2013-09

Bieruń Nowy

Wapiennik w Bieruniu Nowym, w rejonie dawnego kamieniołomu wapieni środkowego triasu (warstwy gogolińskie), na terenie obecnych ogródków działkowych przy ul. Działkowców. Po II wojnie światowej pieca nie uruchomiono ponownie. Warto dodać, że kamieniołomy i piec do wypalania wapna działały w sąsiednich Ścierniach już około 1860 r.

Źródło fot. NAC / 1937

Katowice

Niezachowany wapiennik, czynny do około 1907 r. (widok z 1899 r.), położony w pobliżu dawnych wyrobisk wapienia środkowego triasu. Obecnie rejon przystanku autobusowego Ochojec Wapienna.

Źródło pocz. sbc.org.pl/dlibra

Mikołów-Mokre

Największy w woj. śląskim zespół wapienników, obejmujący 13 obiektów, w tym 2 po rewitalizacji, znajduje się przy nieczynnych kamieniołomach wapienia środkowotriasowego w Mokrem Śląskim. Na zdjęciu widoczny jest zrewitalizowany wapiennik, dostępny na trasie ścieżki przyrodniczej Śląskiego Ogrodu Botanicznego (tablica 21).

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

Mikołów-Mokre

Największy w województwie śląskim zespół wapienników – 13 obiektów, w tym 2 zrewitalizowane – znajduje się przy nieczynnych kamieniołomach wapienia środkowego triasu w Mokrym Śląskim. Na zdjęciu: zrewitalizowany wapiennik, dostępny przy ścieżce przyrodniczej Śląskiego Ogrodu Botanicznego (tablica 21).

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

Mikołów-Mokre

Największy w woj. śląskim zespół wapienników – 13 obiektów, w tym 2 zrewitalizowane – przy nieczynnych kamieniołomach wapienia środkowego triasu w Mokrym Śląskim. Niezrewitalizowane obiekty znajdują się na terenach prywatnych.

Fot. R. Chybiorz / 2013-04

Łaziska Górne - Mokre

Wielokomorowy piec do produkcji wapna palonego (kalkofen), znajdujący się niegdyś przy dzisiejszej ul. Fitelberga. Obiekt rozebrano w latach 60. XX w. Obecnie teren ten należy do GDDKiA – Obwodu Drogowego Mikołów-Mokre.

Źródło poczt. fotopolska.eu

Goleszów

Widok na cementownię „Goleszów” od strony Jasieniowej. Na pierwszym planie widoczna fabryka wypału wapna i nawozów tzw. „Kalwerk”.

Źródlo fot. kolejcieszyn.pl

Ustroń

Pozostałości wapiennika w pobliżu nieczynnego kamieniołomu wapienia cieszyńskiego (jura–kreda), na zboczach wzgórza Jelenica w Ustroniu. Kamieniołom i wapiennik funkcjonowały do 1950 r. Budynek wapiennika został później zaadaptowany na dom mieszkalny przy ul. Brody 65.

Fot. R. Chybiorz / 2010-09

Ustroń

Wapiennik przy kamieniołomie wapienia cieszyńskiego (jura–kreda) Pod Kopieńcem, przy ul. Pasiecznej w Ustroniu. Przed II wojną światową stanowił własność prywatną, następnie należał m.in. do cementowni „Goleszów”. Zakład działał do 1975 r., a wapiennik rozebrano w latach 80. XX w.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1983

Jaworze

Piec wapienny w Jaworzu, czynny do około 1900 r., rozebrany około 1950 r.

Źródło fot. fotopolska.eu / 1929

Kozy

Pozostałości wapiennika w pobliżu opuszczonych kamieniołomów wapienia cieszyńskiego (jura–kreda) w Kozach, na terenie prywatnej posesji przy ul. Wapiennej 45.

Fot. R. Chybiorz / 2018-08

Radziechowy

Pozostałości wapiennika w pobliżu nieczynnych kamieniołomów wapienia cieszyńskiego (jura–kreda), przy ul. Lipowej w Radziechowach.

Fot. R. Chybiorz / 2009-08

Chorzów

Oprócz licznych pojedynczych pieców polowych funkcjonowały także większe zakłady wapiennicze w Częstochowie (3), Czeladzi, Goleszowie, Lipiu, Nakle Śląskim, Rudnikach (2) i Ząbkowicach, a także piece wapiennicze działające w dużych przedsiębiorstwach hutniczych, chemicznych i innych (Paszkiewicz 2005). Na zdjęciu: piec wapienniczy na terenie fabryki w Chorzowie.

Źródło fot. NAC / 1927

Dąbrowa Górnicza

Źródlo fot. muzeum-dabrowa.pl

Gips i anhydryt

Gips i anhydryt to minerały siarczanowe - siarczany wapnia. Powstają przede wszystkim jako produkt ewaporacji wody morskiej oraz słonych jezior, ale również z wietrzenia innych minerałów i działalności procesów hydrotermalnych. Często występują wspólnie, gdyż łatwo przechodzą jeden w drugi. Są szeroko stosowane w budownictwie do produkcji tynków, okładzin oraz jako materiał wiążący. Na zdjęciu: anhydryt z KWK Dębieńsko k/Rybnika.

Źródło fot. mnoz.us.edu.pl

Rybnik

W woj. śląskim gipsy mioceńskie eksploatowano odkrywkowo w rejonie rybnickim (na rycinie), a rozpoznano je wierceniami w rejonie Gliwic i Lędzin. Okazy kolekcjonerskie gipsu znane są także z dolnopermskich iłów sławkowskich (nieczynna cegielnia w Sławkowie) oraz skał karbonu górnego.

Źródło ryc. sbc.org.pl / Rudolf v. Carnall (1857)

Czernica, gm. Gaszowice

Pokłady gipsu w rejonie Rybnika (Czernica–Rogów) zawierają dużo zanieczyszczeń ilastych i są niewielkie (Chłądzyński 2008). W Czernicy od 1840 r. odkrywkowo eksploatowano gips krystaliczny i alabaster. Działały tu także młyny (tłuczarnie) gipsu, funkcjonujące co najmniej 100 lat. W 1947 r. zakład przejęło Zjednoczenie Fabryk Cementu RP w Sosnowcu; działał do 1961 r. Początkowo oprócz gipsu wydobywano tu również wapienie (Gabzdyl, Gorol 2008).

Źródło ryc. geoportal.orsip.pl / 1958-61

Pszów

W XIX w. w Pszowie i dzisiejszych Rydułtowach Dolnych działały wapienniki (K.O. – kalkofen). W 1880 r. dwa piece w Pszowie sprzedano i rozebrano; teren później przejęła KWK Anna (obecnie hałda). W Rydułtowach, w rejonie dzisiejszej ul. Raciborskiej 40, obszar wapiennika ok. 1859 r. przejęła kopalnia „Agnesglück” („Szczęście Agnieszki”), a następnie KWK Rydułtowy.

Źródło ryc. igrek.amzp.pl / mapa topograficzna z 1899 roku, zmodyfikowana

Gliwice

W woj. śląskim gipsy mioceńskie eksploatowano odkrywkowo w rejonie rybnickim, a rozpoznano je wierceniami w rejonie Gliwic (na rycinie) i Lędzin. Okazy kolekcjonerskie gipsu znane są także z dolnopermskich iłów sławkowskich (nieczynna cegielnia w Sławkowie) oraz skał karbonu górnego.

Źródło ryc. sbc.org.pl / Rudolf v. Carnall (1857)

Lędziny

W woj. śląskim gipsy mioceńskie eksploatowano odkrywkowo w rejonie rybnickim, a rozpoznano je wierceniami w rejonie Gliwic i Lędzin (na rycinie). Okazy kolekcjonerskie gipsu znane są także z dolnopermskich iłów sławkowskich (nieczynna cegielnia w Sławkowie) oraz skał karbonu górnego.

Źródło ryc. sbc.org.pl / Rudolf v. Carnall (1857)

Sławków

W woj. śląskim gipsy mioceńskie eksploatowano odkrywkowo w rejonie rybnickim, a rozpoznano je wierceniami w rejonie Gliwic i Lędzin. Okazy kolekcjonerskie gipsu znane są także z dolnopermskich iłów sławkowskich (nieczynna cegielnia w Sławkowie; na zdjęciu) oraz skał karbonu górnego.

Źródło fot. realgarblog.com

Zabrze

Źródło fot. mnoz.us.edu.pl

Sosnowiec

Od marca 1945 r. w Sosnowcu miały kolejno siedzibę: Zjednoczenie Fabryk Cementu RP, Centrocement, Centralny Zarząd Przemysłu Cementowego oraz, od 1959 r., Zjednoczenie Przemysłu Cementowego, zlikwidowane w 1981 r. Ponadto w mieście działało trzyletnie Liceum Cementowe.

Źródło poczt. allegro.pl

GeoSilesia