Kamień w architekturze - TUiTAM
Kamień to ogólna nazwa fragmentu skały lub minerału, która sama w sobie nie określa jego składu ani właściwości. W połączeniu z przymiotnikiem kwalifikującym stosowana jest m.in. w terminologii jubilerskiej (np. kamień szlachetny, ozdobny, naturalny), gdzie często odnosi się do określonych minerałów. Nazwa ta występuje również w technice i budownictwie, np. w określeniach kamień drogowy, kamień budowlany, kamień okładzinowy, a także kamień probierczy, wykonywany m.in. z lidytu.
Galeria prezentuje wybrane obiekty z terenu województwa śląskiego wykonane w całości lub w części z lokalnych surowców skalnych. Skały oraz zachowane w nich skamieniałości sprzed milionów lat świadczą o geologicznym bogactwie regionu. Informacje o współczesnych miejscach eksploatacji surowców skalnych znajdują się w zakładce GeoŚląsk > Budowa geologiczna > Kopaliny.
Ryszard Chybiorz / 26.06.2018 / Ostatnia aktualizacja 03.09.2026.
Kuźnica Nowa, gm. Przystajń
Stare zabudowania wiejskie w Kuźnicy Nowej nad Liswartą, wykonane z cegły i środkowojurajskiego syderytu ilastego.
Źródło fot. M. Demel / www.jurapolska.com / 2017-10
Danków, gm. Lipie
Pozostałości XVII-wiecznej fortyfikacji obronnej w Dańkowie, zbudowane z kamienia jurajskiego, głazów narzutowych i cegły. Na drugim planie zabytkowy kościół św. Stanisława.
Fot. R. Chybiorz / 2019-11
Wapiennik, gm. Lipie
Ruiny pieca wapiennego we wsi Wapiennik, zbudowane ze skał lokalnych (wapieni górnojurajskich) i cegły. Zob. także galeria: Przemysł cementowo-wapienniczy i gipsowy.
Fot. R. Chybiorz / 2017-03
Wąsocz Górny, gm. Popów
Kościół św. Andrzeja Ap. w Wąsoczu Górnym, konsekrowany w 1858 r., zbudowany z kamienia naturalnego i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2017-03
Miedźno
Amonit jurajski w ścianie budynku, pochodzący z kamieniołomu Katarowa Góra koło Łobodna.
Fot. W. Bardziński / 2012-08
Częstochowa
Pawilon Etnograficzny Muzeum Częstochowskiego w Parku Staszica, wybudowany w 1909 r., głównie z wapieni górnojurajskich.
Fot. R. Chybiorz / 2019-04
Mstów
Zespół zabytkowych stodół z końca XIX w. na zboczu Góry Ścięgna nad rzeką Wartą, zbudowanych z łamanego kamienia jurajskiego, cegieł i drewna.
Fot. R. Chybiorz / 2021-09
Wancerzów, gm. Mstów
Mury obronne Sanktuarium Matki Bożej Mstowskiej Miłosierdzia przy ul. Targowej 2, zbudowane głównie z kamieni jurajskich i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2018-10
Knieja, gm. Przyrów
Ruiny dawnego młyna wodnego nad rzeką Wiercicą, zbudowane z łamanego kamienia wapiennego i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2021-09
Soboszyce, gm. Dąbrowa Zielona
Ruina holenderskiego wiatraka z 1923 r., zbudowanego z łamanego kamienia wapiennego. Poniżej wiatraka znajduje się piaskownia, natomiast powyżej występują wychodnie kredy górnej. W pobliżu stoi przydrożny krzyż, którego podstawa została wykonana z głazów narzutowych.
Fot. R. Chybiorz / 2021-09
Szczekociny
Mur zewnętrzny z XVIII w. kościoła św. Bartłomieja przy ul. Niecałej w Szczekocinach.
Fot. R. Chybiorz / 2019-06
Kolonia Krzytnia, gm. Irządze
Obudowa transformatora na terenie zajazdu Pstrąg w Kolonii Krztynia, wykonana z wapieni jurajskich.
Fot. R. Chybiorz / 2010-07
Otola, gm. Żarnowiec
Kamienno-ceglana kapliczka św. Jana Nepomucena koło szkoły w Otoli, poniżej Progu Lelowskiego.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
Łany Wielkie, gm. Żarnowiec
Mur zewnętrzny z kamienia naturalnego – po odbudowie w 2014 r. – wokół kościoła św. Wojciecha z XIV/XIX w.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
Pilica
Fragment ruin wapiennika w pobliżu dawnego kamieniołomu przy ul. 17 Stycznia w Pilicy, w którym eksploatowano wapienie jury górnej.
Fot. R. Chybiorz / 2009
Kroczyce
Mur kościoła św. Jacka i św. Marii Magdaleny przy ul. 1 Maja 2, zbudowany z lokalnych kamieni jurajskich. Główny ołtarz zbudowany jest z kalcytu (szpatu), eksploatowanego w przeszłości w okolicy.
Fot. R. Chybiorz / 2017-03
Ogrodzieniec
Ruiny zamku Ogrodzieniec z XIV–XV w., należącego do systemu tzw. Orlich Gniazd, osadzone na górnojurajskich skałach najwyższego wzniesienia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej – Góry Janowskiego (515,5 m n.p.m.).
Fot. R. Chybiorz / 2014
Giebło, gm. Ogrodzieniec
Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła w Gieble (gm. Ogrodzieniec) jest jednym z najstarszych kościołów w tej części Polski. Pochodząca z XIII w. świątynia została zbudowana z jurajskich wapieni uławiconych z licznymi krzemieniami (Bromowicz, Magiera 2024).
Źródło fot. https://slaskie.travel/
Skarżyce, gm. Zawiercie
Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Skarżycach, ufundowany w 1594 r., wybudowany z miejscowego kamienia jurajskiego.
Źródło fot. parafiaskarzyce.pl
Morsko, gm. Zawiercie
Ruiny XIV-wiecznego zamku Bąkowiec w Morsku, w systemie tzw. Orlich Gniazd, osadzone na górnojurajskiej skale Tygrys. Zewnętrzne mury zbudowano ze starannie dopasowanych kamieni wapiennych.
Fot. R. Kowalik
Bobolice, gm. Niegowa
Zamek w Bobolicach, wzniesiony pierwotnie w połowie XIV wieku w systemie tzw. Orlich Gniazd, osadzony na górnojurajskich skałach. Następnie wielokrotnie przebudowywany, odbudowany w 2011 r.
Fot. R. Chybiorz / 2017
Mirów, gm. Niegowa
Ruiny XIV-wiecznego zamku w Mirowie, w systemie tzw. Orlich Gniazd, osadzone na górnojurajskich skałach. Zamek zbudowany jest głównie z bloków wapienia oraz otoczaków kwarcytowych (regolity skał kredowych – albu).
Fot. A. Tyc
Żarki
Zespół zabytkowych stodół z końca XIX i początku XX w. przy ul. Ofiar Katynia w Żarkach, zbudowanych z kamienia jurajskiego i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2022-10
Olsztyn k. Częstochowy
Ruiny zamku w Olsztynie z XIII w., należącego do systemu tzw. Orlich Gniazd, osadzone na górnojurajskich skałach.
Fot. J. Nita / 2008
Wrzosowa, gm. Poczesna
Kościół Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, wybudowany w latach 1974–1978, częściowo z wapieni górnojurajskich.
Fot. R. Chybiorz / 2019-04
Wrzosowa, gm. Poczesna
Fragment elewacji czterech budynków mieszkalnych dawnej cementowni Wrzosowa. Zabytkowe osiedle przy ul. Cementowej 1–7 zostało wybudowane w 1899 r. z cegły i kamieni jurajskich.
Fot. R. Chybiorz / 2019-04
Nowa Wieś, gm. Poczesna
Fragment drogi Warszawa–Katowice w Nowej Wsi, wybudowanej w latach 1935–1936 (obecnie ul. Częstochowska). Na odcinku Częstochowa–Będzin nawierzchnia została ułożona ręcznie z klinkieru w formie jodełki.
Fot. R. Chybiorz / 2019-04
Siewierz
Romański kościół pw. św. Jana Chrzciciela na terenie cmentarza parafii św. Macieja Apostoła w Siewierzu, przy ul. Cmentarnej 1, wzniesiony ok. 1144 r. z triasowych wapieni diploporowych. Jeden z najstarszych zabytków i kościołów w Polsce.
Fot. R. Chybiorz / 2022-10
Tarnowskie Góry
Kościół św. Marcina w Tarnowskich Górach–Starych Tarnowicach, przy ul. Niedziałkowskiego 2, zbudowany na przełomie XIV i XV w. Wykonany z kamienia wapiennego łamanego na zaprawie wapienno-piaskowej i cegły, częściowo otynkowany.
Źródło fot. pl.wikipedia.org
Sarnów, gm. Psary
Fragment drogi Warszawa–Katowice w Sarnowie, wybudowanej w latach 1935–1936 (obecnie ul. Główna). Na odcinku Częstochowa–Będzin nawierzchnia została ułożona ręcznie z klinkieru w formie jodełki.
Fot. R. Chybiorz / 2022-02
Będzin
Zamek Będziński, wzniesiony w połowie XIV wieku w systemie tzw. Orlich Gniazd, osadzony na środkowotriasowych skałach. Wielokrotnie niszczony, odbudowany w 1956 r.
Fot. R. Chybiorz / 2014-03
Dąbrowa Górnicza - Łęka
Kościół pw. NMP Częstochowskiej przy ul. Przelotowej 195, wybudowany w latach 1897–1905 z lokalnego kamienia triasowego i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2014-05
Dąbrowa Górnicza
Dom drewniany na fundamentach z lokalnego kamienia triasowego w Dąbrowie Górniczej-Łęce.
Fot. R. Chybiorz / 2017-08
Sosnowiec
Fragment ul. Średniej na Pogoni w Sosnowcu, ułożony z cegły klinkierowej w formie jodełki. Starobruki klinkierowe na Pogoni występują także na ulicach: Owsianej, Brackiej, Pszennej i Zgody. Historyczną nawierzchnię odkryto również podczas remontów ul. Skłodowskiej i ul. Mazowieckiej.
Fot. R. Chybiorz / 2022-10
Sosnowiec
Budynki mieszkalne z początku XX w. w Sosnowcu, przy ul. Kraszewskiego 3–15, zbudowane z kamienia triasowego i cegły. Począwszy od pierwszego ćwierćwiecza XX w. kamień budowlany był sukcesywnie zastępowany przez cegłę.
Fot. R. Chybiorz / 2010-04
Sosnowiec
Mur zewnętrzny oraz budynki mieszkalne i gospodarcze w Sosnowcu, przy ul. Staszica, zbudowane w dużej części z lokalnych kamieni (wapieni triasowych).
Fot. R. Chybiorz / 2010-03
Sosnowiec
Huta żelaza Katarzyna (Buczka) w Sosnowcu posiadała cegielnię, w której wykorzystywano własny żużel wielkopiecowy do produkcji cegieł w jasnym kolorze, z wyraźnie dominującym odcieniem bieli. Z materiału tego wzniesiono niektóre hale produkcyjne, budynki hutnicze oraz ogrodzenia zakładu przy ul. Fabrycznej (na zdjęciu) i hałdy Wezuwiusz wzdłuż ul. Szewczyka. Duże ilości cegieł odsprzedawano również na zewnątrz.
Fot. R. Chybiorz / 2022-10
Jaworzno
Kościół pw. św. Elżbiety Węgierskiej przy ul. Sobieskiego 1. Wybudowany w latach 1898–1903 z triasowego kamienia i cegły.
Fot. R. Chybiorz / 2019-05
Katowice
Figura św. Barbary w Katowicach–Bogucicach, na dawnym osiedlu górniczym przy ul. Kopalnianej. Postać stoi na murowanym kopczyku obłożonym kamieniem. Figura została wystawiona w 1933 r. Na drugim planie ceglane familoki dawnej KWK Katowice.
Fot. R. Chybiorz / 2014-03
Katowice
Zabytkowy most nad Mleczną w Podlesiu, w ciągu ul. Zaopusta. Most o konstrukcji łukowej, wzniesiony na przełomie XIX i XX w. z ciosów kamiennych, a także częściowo z cegły. Został odnowiony w 2022 r.
Fot. R. Chybiorz / 2024-03
Katowice
Zabytkowe osiedle patronackie Nikiszowiec w Katowicach, wybudowane w latach 1908–1919 z inicjatywy koncernu górniczo-hutniczego Georg von Giesches Erben jako osiedle robotnicze dla górników kopalni „Giesche” (od 1946 r. „Wieczorek”). Składa się z zespołu dziewięciu bloków wzniesionych z surowej czerwonej cegły licowej, produkowanej w lokalnych cegielniach.
Fot. R. Chybiorz / 2017-04
Chorzów
Fragment ul. Truchana w Chorzowie, na odcinku między ul. Żeromskiego a ul. Chrobrego, ułożony z cegły klinkierowej w formie jodełki.
Fot. R. Chybiorz / 2022-07
Ruda Śląska
Kościół p.w. św. Wawrzyńca i św. Antoniego przy ul. Czajkowskiego 16, wybudowany w latach 1907-1908 z kamienia i cegły przez mistrza murarskiego Neumanna z Bytomia.
Źródło fot. wawrzyniec.wiara.org.pl
Ruda Śląska
W Rudzie Śląskiej po hucie żelaza „Berta”, działającej w latach 1855–1872, pozostała nazwa kolonii robotniczej oraz żużle wielkopiecowe, z których w 1933 r. zbudowano istniejącą do dziś grotę lourdzką. Grota położona jest w dolinie Potoku Rudzkiego, zwanej także doliną Janasa, gdzie funkcjonowała najstarsza w Rudzie i jedna z najstarszych na Górnym Śląsku kopalnia węgla kamiennego „Brandenburg”.
Źródło fot. rudzkamappka.pl
Ruda Śląska
Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Różańcowej w Rudzie Śląskiej, przy ul. Kościelnej 12, wzniesiony w 1869 r. z cegły i kamienia – piaskowca.
Źródło fot. wirtualnaruda.pl
Gajowice, gm. Wielowieś
Kapliczka w Gajowicach, przy dawnych wyrobiskach wapieni i margli triasu środkowego.
Fot. E. Kurowska / 2012-11
Gliwice
abytkowy kościół św. Bartłomieja przy ul. Toszeckiej 36, gotycki z XVI w., zbudowany głównie z triasowego wapienia. Podrzędnie w murach występują górnokarbońskie piaskowce, głazy narzutowe i cegły. Zob. także galeria: Kamień w architekturze – Gliwice.
Fot. M. Labus / 2009-01
Gliwice
Zabytkowy spichlerz z XVII w. przy ul. Wiejskiej 16B, zbudowany głównie z bloków wapieni i dolomitów triasowych oraz głazów narzutowych. Zob. także galeria: Kamień w architekturze – Gliwice.
Fot. M. Labus / 2009-01
Kuźniczka, gm. Sośnicowice
Mur wykonany z pustaków ze szkliwa wielkopiecowego w Kuźniczce Górnej, koło Sośnicowic.
Fot. J.M. Waga / 1997
Kozłów, gm. Sośnicowice
Kościół pw. św. Mikołaja w Kozłowie. Głazy narzutowe wykorzystano u schyłku XV lub na początku XVI w. do budowy prezbiterium obecnego kościoła oraz muru (ogrodzenia) otaczającego świątynię. Zob. także galeria: Głazy narzutowe.
Fot. E. Kurowska / 2013-10
Chudów, gm. Gierałtowice
Ruiny renesansowego zamku z lat 30. XVI wieku w Chudowie. Obiekt murowany z kamienia i cegły. Od 1999 r. prowadzone są prace rekonstrukcyjne i wykopaliskowe.
Fot. M. Chybiorz / 2021-04
Bełk, gm. Czerwionka-Leszczyny
Mur zewnętrzny z kamienia naturalnego wokół drewnianego kościoła św. Marii Magdaleny w Bełku z poł. XVIII w.
Fot. R. Chybiorz / 2019-10
Żory-Rowień
Kamień naturalny w architekturze restauracji „Wenecja” przy ul. Rybnickiej 251.
Fot. R. Chybiorz / 2010-08
Pruchna, gm. Strumień
Krzyż pokutny w Pruchnej, przy ul. Cieszyńskiej i ul. Kilisztwo, przeniesiony z pobliskiego rowu podczas remontu drogi. Pochodzi z 1645 r. i został wykuty z piaskowca.
Źródło fot. beskidzkasalamandra.wordpress.com
Cieszyn
Sztuczny wodospad na potoku Puńcówka przy alei Łyska, wykonany z lokalnych kamieni.
Fot. R. Chybiorz / 2010-10
Cieszyn
Rotunda śś. Mikołaja i Wacława, datowana na XI lub XII wiek. Świątynia została wzniesiona z lokalnego kamienia wapiennego. Na drugim planie Wieża Piastowska z XIV w., zbudowana z łamanego piaskowca, pozyskiwanego w rejonie miejscowości Mistrzowice (obecnie Republika Czeska).
Źródło fot. cieszyn.pl
Ustroń
Kamienny fragment ścian dawnej Walcowni Hildegardy. W tym miejscu w 1813 r. podjęto w Ustroniu pierwsze próby walcowania żelaza. Obecnie na terenie XIX-wiecznej Młotowni Krystyny i walcowni znajduje się siedziba Nadleśnictwa Ustroń.
Fot. R. Chybiorz / 2017-09
Ustroń
Piaskowce godulskie w architekturze Ustronia.
Fot. Chybiorz / 2018-09
Nierodzim, gm. Ustroń
Mur wokół cmentarza kościoła św. Anny w Nierodzimiu, przy ul. Zabytkowej 23, zbudowany z otoczaków piaskowców godulskich.
Fot. R. Chybiorz / 2017-08
Górki Wielkie, gm. Brenna
Mur dworu z 1781 r. przy ul. Stary Dwór 4 – obecnie Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków”. Zbudowany głównie z lokalnych kamieni (wapieni cieszyńskich).
Fot. R. Chybiorz / 2017-05
Grodziec, gm. Jasienica
Zabytkowy kamienny mostek z XVIII w. na potoku Tchórzówka w Grodźcu, przy ul. Kościelnej. Wykonany z kamienia łamanego pochodzącego z pobliskiego kamieniołomu na wzgórzu Goruszka. Jest to odkrywka cieszynitu, od 1958 r. podlegająca ochronie jako pomnik przyrody.
Źródło fot. macierz-grodziec.org
Beskid Śląski
Sztuczny i naturalny wodospad na potoku Wywierzysko w dolinie Wapienicy.
Fot. P. Dziki / 2025
Beskid Śląski
Spichlerz z piwnicą kamienną z Brennej (poł. XIX w.), obecnie w Górnośląskim Parku Etnograficznym w Chorzowie.
Fot. R. Chybiorz / 2019-03
Beskid Śląski
Kamienny Stół Ołtarzowy „Jan”, nieopodal ul. Pocztowej w Bielsku-Białej. Miejsce tradycyjnych nabożeństw ewangelickich w latach 1654–1709.
Fot. R. Chybiorz / 2018-08
Beskid Śląski
Sztuczny wodospad na Wisełce w Wiśle-Czarne, tzw. Mała Zapora, wykonany z lokalnych kamieni (piaskowców).
Fot. R. Chybiorz / 2010-03
Beskid Mały
Ruiny szałasu kamiennego (szopy) pod Wielką Cisową Grapą (gm. Porąbka). Szałasy te wykonywane były dość prymitywnie z kamiennych bloków, które nie były ze sobą spajane. Zachowane szopy są osobliwością etnograficzną Beskidu Małego na skalę całych Karpat.
Źródło fot. wgmedia.eu
Beskid Mały
Fragment budynku gospodarczego we wsi Łysina (gm. Łękawica). Dawniej mieszkańcy Łysiny wykorzystywali miejscowy kamień w rzemiośle kamieniarskim, które stanowiło ważne źródło utrzymania wsi.
Fot. R. Chybiorz / 2017-09
Kotlina Żywiecka
Kamienna dzwonnica na Rynku w Żywcu, zbudowana z kamienia w latach 1723–1724 staraniem Franciszka Wielopolskiego, na miejscu poprzedniej drewnianej z 1582 r., która spłonęła podczas pożaru miasta w 1721 r.
Źródło fot. fotopolska.eu / 1966
Beskid Żywiecki
Kamienne piwniczki w Przyborowie (gm. Jeleśnia).
Źródło fot. facebook.com/ BeskidyLacza Beskidzka Grupa Rozwoju Regionalnego
Beskid Żywiecki
Sztuczny wodospad na potoku Bystra w Zlatnej Hucie, prawym dopływie rzeki Cicha (Woda Ujsolska), wykonany z lokalnych kamieni.
Fot. R. Chybiorz / 2009-08