GeoSilesia

Złoża wód leczniczych

Złoża wód leczniczych (granatowe koła) w województwie śląskim: 9 – Dębowiec III, 13 – Drogomyśl-Dziedzina, 20 – Goczałkowice-Zdrój I, 29 – Jaworze IG-1 i IG-2, 71 – Rajcza-Plebania SWR-1, 78 – Sól S-1 Miriam, 79 – Sól-Tężnia, 100 – Ustroń, 110 – Zabłocie-Korona. Wszystkie złoża znajdują się w prowincji karpackiej (D), natomiast środkowa i północna część województwa należy do platformy paleozoicznej (B).

Źródło ryc. Bilans zasobów...wg stanu na 31.XII.2024 r.

Ustroń

Tradycje uzdrowiskowe Ustronia sięgają końca XVIII wieku. Początkowo stosowano tu m.in. kuracje serwatkowe oraz kąpiele z wykorzystaniem rozżarzonego żużla wielkopiecowego, a w XIX wieku także kąpiele żelaziste i borowinowe. W latach 70. XX wieku, w wyniku głębokich wierceń, rozpoznano w Ustroniu solanki związane z dewońskim poziomem wodonośnym, występującym w podłożu Karpat, poza utworami fliszowymi. Ustroń jest jedynym uzdrowiskiem w Karpatach wykorzystującym solanki termalne w balneoterapii.

Ustroń

Kopalnia Wody Leczniczej „Ustroń” działa w oparciu o dwa otwory wykonane w latach 70. XX wieku. Wydobywa wody lecznicze termalne na obszarze górniczym Ustroń. W 1992 roku wykonano odwiert chłonny, służący do zatłaczania oczyszczonych solanek pozabiegowych do górotworu.

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

Ustroń

Woda lecznicza solankowa jest doprowadzana zarówno do wewnętrznych basenów solankowych, jak i do zewnętrznej fontanny pełniącej funkcję inhalatorium solankowego.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Ustroń

Wody podziemne Beskidu Śląskiego i doliny Wisły są związane z różnymi poziomami wodonośnymi. W Beskidzie Śląskim występuje kredowy LZWP Godula, a w dolinie Wisły – czwartorzędowy GZWP Dolina rzeki Górna Wisła. Liczne źródła i ujęcia dostarczają wód wykorzystywanych m.in. do celów uzdrowiskowych i produkcji wód mineralnych. Na zdjęciu pijalnia w Ustroniu, korzystająca z wody o mineralizacji około 560 mg/l, ujmowanej ze studni wierconej.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Ustroń

Budowę geologiczną Beskidu Śląskiego, eksploatację leczniczych solanek oraz surowce mineralne Ustronia przybliżają tablice informacyjne umieszczone w pobliżu fontanny solankowej i kopalni solanki.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Goczałkowice-Zdrój

Historia uzdrowiska w Goczałkowicach-Zdroju sięga 1856 r. Władze pruskie, poszukując pokładów soli na terenie miejscowości, przypadkowo odkryły bogate złoża solanki w otworze Maria 1.

Goczałkowice Zdrój

W Goczałkowicach-Zdroju, obok Domu Zdrojowego, w 1922 r. odwiercono otwór Maria 2 (na zdjęciu). Zlikwidowano go w pierwszej połowie lat 50. XX wieku.

Źródło fot. NAC / 1937

Goczałkowice Zdrój

W latach 1956–1957 oraz w 1967 r. odwiercono trzy otwory (GN-1, GN-2 i G-21), użytkowane przez Uzdrowiskowy Zakład Górniczy na obszarze Goczałkowice-Zdrój I. Dwa pierwsze ujmują solanki z utworów karbonu bloku górnośląskiego, a trzeci z utworów miocenu zapadliska przedkarpackiego.

Fot. R. Chybiorz / 2022-07

Goczałkowice-Zdrój

Zabytkowa hala picia solanki „Maria Quelle” z 1862 r., widok z 1937 r. Budynek wpisano indywidualnie do rejestru zabytków pod nr A-1464/92 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach z 7 maja 1992 r.

Źródło fot. NAC / 1937

Goczałkowice-Zdrój

Budynek Starej Pijalni przy ul. Uzdrowiskowej, po zakończeniu robót budowlanych i prac konserwatorskich w lutym 2023 r.

Źródło fot. wkz.katowice.pl / 2023-02

Goczałkowice-Zdrój

Woda solankowa jest wykorzystywana nie tylko do inhalacji i kąpieli, lecz także doprowadzana do fontanny znajdującej się przed zabytkowym budynkiem administracji uzdrowiska.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Zabłocie-Solanka, gm. Strumień

Zakład Górniczy Korona w Zabłociu to kopalnia solanki o najwyższej na świecie zawartości jodu. Wydobywa wody lecznicze odwiertami Korona (1891–1892) i Tadeusz (1949) z utworów miocenu zapadliska przedkarpackiego, na obszarze górniczym Zabłocie-Korona. Produkuje liczne wyroby uzdrowiskowe oraz prowadzi odbiór i zagospodarowanie zużytych solanek z tężni, fontann, basenów i inhalatoriów solankowych.

Fot. R. Chybiorz / 2019-04

Dębowiec

Kopalnia i Warzelnia Solanek dr Zabłocka w Dębowcu produkuje wyroby uzdrowiskowe od 1962 roku. Wydobywa i przetwarza lecznicze solanki jodowo-bromowo-borowe z utworów miocenu zapadliska przedkarpackiego, na obszarze górniczym Dębowiec III.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Sól, gm. Rajcza

Sól to wieś w powiecie żywieckim, w gminie Rajcza. Nazwa miejscowości pochodzi od źródeł solankowych, z których dawniej pozyskiwano sól przez odparowywanie wody. Na terenie Soli w latach 1947–1953 wykonano pięć wierceń poszukiwawczych ropy naftowej w utworach płaszczowiny magurskiej i jednostki przedmagurskiej. We wszystkich otworach stwierdzono występowanie wód chlorkowo-sodowych, jodkowych. W przeszłości źródła solne występowały także w Rycerce pod Milówką oraz w Pewli i Rychwałdzie pod Żywcem (Szajnocha 1891).

Sól, gm. Rajcza

W Soli znajdują się dwa z czterech źródeł solankowych w polskich Karpatach: Słanica i Warzelniane (na zdjęciu). Ich historia sięga co najmniej XVII wieku i wiąże się z warzeniem soli przez górników z Wieliczki. W latach 70. XIX wieku rozważano utworzenie na ich bazie zakładu uzdrowiskowego.

Fot. R. Chybiorz / 2009-08

Sól, gm. Rajcza

W Soli znajdują się dwa z czterech źródeł solankowych w polskich Karpatach: Słanica (na zdjęciu) i Warzelniane. Ich historia sięga co najmniej XVII wieku i wiąże się z warzeniem soli przez górników z Wieliczki. W latach 70. XIX wieku rozważano utworzenie na ich bazie zakładu uzdrowiskowego.

Fot. R. Chybiorz / 2009-08

Sól, gm. Rajcza

Zrewitalizowane w 2018 r. źródło solankowe Słanica w Soli pełni obecnie również funkcję miniinhalatorium.

Źródło fot. beskidLIVE.pl

Sól, gm. Rajcza

W 2021 r. w Soli uruchomiono zakład górniczy wydobywający wodę leczniczą z utworów górnej kredy–paleogenu, w obrębie obszaru górniczego Sól-Tężnia. Jest to jedna z najbardziej zmineralizowanych wód leczniczych w Polsce.

Źródło fot. solankowakraina.pl

Sól, gm. Rajcza

Solanka z ujęcia Sól-Tężnia jest wykorzystywana w tężni zbudowanej w 2019 r., a także butelkowana i sprzedawana. Jej zastosowanie w kosmetologii zostało potwierdzone doświadczalnie. Wstęp na teren tężni jest płatny.

Źródło fot. solankowakraina.pl / 2019-10

Złatna Cerla, gm. Ujsoły

Źródło Śmierdząca Woda, zwane także Matki Boskiej, ujmuje wody siarczkowe w dolinie Śmierdzącego Potoku, w Złatnej Cerli (Białas 2014). W przeszłości źródło siarczane znajdowało się także w przysiółku Obszar pod Żywcem (Szajnocha 1891).

Fot. R. Chybiorz / 2009-08

Czarków, gm. Pszczyna

W Czarkowie koło Pszczyny w 1802 roku założono pierwsze na Górnym Śląsku książęce uzdrowisko. Zakład działał do 1847 roku. W tym okresie miejscowość otrzymała herb przedstawiający nagiego kuracjusza w wannie. W 1848 roku obiekty przeznaczono na sierociniec, który funkcjonował do 1861 roku. W drugiej połowie XIX wieku funkcje uzdrowiskowe przejęły Goczałkowice. W 2012 roku wyburzono ostatni budynek zdrojowy, a na jego fundamentach wzniesiono nowy budynek handlowy (Włodarska 1982).

Chorzów

W 1791 r. w osadzie Królewska Huta (dziś Chorzów) nawiercono wody żelazowo-kwasowęglowe, które górnicy chętnie zabierali do domów. Ich lecznicze właściwości odkryli dr B. Bannerth i dr Meiselbach z Bytomia, którzy przyczynili się także do powstania uzdrowiska około 1805 r. Powstały m.in. „Łazienki Amalii”, dom i hotel zdrojowy oraz park z muszlą koncertową. W latach 1830–1850 osada należała do piętnastu śląskich uzdrowisk.

Chorzów

Konkurencja innych uzdrowisk, zanik kwaśnej wody oraz rozwój przemysłu doprowadziły do likwidacji zakładu zdrojowego. Jedyną pamiątką po nim jest nazwa ulicy (ciągu pieszego) Starego Zdroju w dzielnicy Chorzów Centrum, biegnącej od ul. Dąbrowskiego do ul. Urbanowicza, między cmentarzem św. Jadwigi Śląskiej a Szpitalem Miejskim. Do tradycji uzdrowiskowych nawiązuje także tężnia solankowa na Placu Hutników, oddana do użytku w czerwcu 2020 r.

Fot. R. Chybiorz / 2020-06

Wodzisław Śląski

W 1805 r. w Zawadzie i w 1810 r. w Kokoszycach, obecnie dzielnicach Wodzisławia Śląskiego, odkryto źródła wód siarczanych. W XIX w. działały tam niewielkie kąpieliska: Sophienthaler Bad (Dolina Zofii) i Wilhelms Bad (Łaźnie Wilhelma), a w latach 90. XIX w. wydobywano siarkę. Dawne zakłady upamiętniają nazwy ulic: Siarkowa w Zawadzie i Zdrojowa w Kokoszycach.

Zawada - Kokoszyce

Historia wodzisławskiego uzdrowiska została opisana w książce Pawła Porwoła pt. „Zapomniane zdroje wód siarkowych i kopalnia siarki”. Publikacja ukazała się w 2019 r. w ramach serii „Ciekawostki Powiatu Wodzisławskiego”.

Źródło ryc. P. Porwoł (2019)

Zawada

W szybie Zawada KWK „Anna” w Pszowie wodę siarkową ujęto w 1922 r. i pompowano do łaźni do lat 70. XX wieku. Po wyjeździe z dołu górnicy korzystali z kąpieli w wodzie leczniczej.

Źródło fot. sbc.org.pl / B. Kołodziej (2010)

Jastrzębie-Zdrój

W latach 1861–1994 w Jastrzębiu-Zdroju funkcjonowało uzdrowisko wykorzystujące wody solankowe, czego symbolem jest biała kropla w herbie miasta. Zachowało się wiele dawnych obiektów sanatoryjnych oraz Park Zdrojowy na terenie osiedla Zdrój.

Jastrzębie-Zdrój

Plan sytuacyjny miasta z 1950 r. z lokalizacją źródeł solanki (kolor czerwony). Na źródła jodowo-bromowych wód solankowych natrafiono w 1859 r. podczas poszukiwań węgla kamiennego. W latach 60. XIX w. wykonano drugi otwór, a w latach 60. XX w. przystosowano do eksploatacji otwór znajdujący się na obszarze KWK „Moszczenica”, wyłączony z eksploatacji w 1981 r. Rozwój górnictwa i urbanizacja doprowadziły do zamknięcia uzdrowiska w 1994 r.

Źródło ryc. fotopolska.eu

Jastrzębie-Zdrój

Zrewitalizowana pijalnia wód leczniczych z 1861 r., obecnie użytkowana jako kawiarnia.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Jastrzębie-Zdrój

Zabytkowy Dom Zdrojowy z 1862 r., obecnie obiekt kulturalno-rozrywkowy.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Jastrzębie-Zdrój

Plac z nową fontanną oraz muszlą koncertową z 1928 r.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Jastrzębie-Zdrój

Drewniana promenada z inhalatorium solankowym, wybudowana w 2015 r.; doprowadzana do niego solanka pochodzi z Zabłocia. Pierwsza kolumnada w Parku Zdrojowym funkcjonowała w latach 1872–1945.

Fot. R. Chybiorz / 2018-07

Żory

W Żorach poszukiwania węgla kamiennego rozpoczęto w 1872 r. W ich trakcie udokumentowano źródła solankowe: Sukces (1873) i Wytrwałość (1875). Akty nadania na ich eksploatację uzyskano odpowiednio w 1875 i 1876 r., jednak z powodu braku kapitału wydobycia nie rozpoczęto (Weltzel 1888).

Jaworze

Jaworze, gmina w zachodniej części powiatu bielskiego, od lat stara się o przywrócenie statusu uzdrowiska, który posiadało w latach 1862–1909. Prowadzona jest tu działalność leczniczo-wypoczynkowa, a podstawą planowanego uzdrowiska ma być rewitalizacja odwiertu wód solankowych IG-1, wykonanego w 1979 r.

Jaworze

W 2022 r. w gminie rozpoczęto realizację zadania „Jaworze Zdrój – rewitalizacja odwiertu geotermalnych wód solankowych…”. Prace nad otworem Jaworze IGH-1 przerwano w lutym 2024 r. z powodu wypływu metanu. Kolejną próbę rewitalizacji zakończono w sierpniu 2026 r.

Źródło fot. jaworze.pl

Jaworze

Otwór Jaworze IGH-1 przy ul. Zdrojowej po zakończeniu prac rekonstrukcyjnych, przygotowano do badań i oceny potencjału ujęcia wód podziemnych.

Źródło fot. jaworze.pl

Jaworze

Integralną częścią zabytkowego układu urbanistycznego Jaworza jest budynek dawnego Domu Zdrojowego przy ul. Zdrojowej 30. Powstał około 1890 r., w okresie działalności uzdrowiska. W 2021 r. został zrewitalizowany; docelowo będzie służył jako Centrum Usług Społecznościowych.

Źródło fot. silesia24.pl

Jaworze

Integralną częścią zabytkowego układu Jaworza jest także Park Zdrojowy. Przy wejściu na jedną z alejek znajduje się rzeźba hrabiego Maurycego Saint Genois – twórcy uzdrowiska. Tuż obok stoi Willa Sanitas, dawne sanatorium. Współcześnie w parku powstały nowe obiekty uzdrowiskowe: fontanna solankowa Trzech Sióstr (2010) oraz tężnia solankowa (2014).

Fot. R. Chybiorz / 2018-09

Jasienica

Gmina Jasienica pozyskała w 2021 r. dofinansowanie na wykonanie odwiertu geotermalnego w ramach programu „Udostępnianie wód termalnych w Polsce”. Program obejmował wsparcie wyłącznie pierwszego otworu badawczego, mającego rozpoznać potencjał geotermalny w dotąd nieudokumentowanym złożu wód termalnych.

Jasienica

Prace wiertnicze na otworze poszukiwawczo-rozpoznawczym Jasienica GT-1 w Grodźcu prowadzono od końca września 2023 r. do marca 2024 r., dokumentując zasoby eksploatacyjne wód termalnych. Odkrycie to może umożliwić realizację tzw. Jasienickiego Kurortu Zamkowego o charakterze rekreacyjno-rehabilitacyjnym.

Źródło fot. beskidzka24.pl