KWK Saturn
Kopalnia Węgla Kamiennego „Saturn” zaczęła funkcjonować w 1887 roku w Czeladzi, przy dzisiejszej ul. Dehnelów. W latach 1950–1990 nosiła nazwę „Czerwona Gwardia”. 1 stycznia 1993 roku została postawiona w stan likwidacji, a proces likwidacji zakończono 31 grudnia 1996 roku. W 2003 roku miasto Czeladź odkupiło od Spółki Restrukturyzacji Kopalń zrujnowany kompleks, stając się właścicielem większości jego terenu. W 2005 roku do wojewódzkiej ewidencji zabytków wpisano zespół zabudowy dawnej kopalni wraz z jej najważniejszymi obiektami. W tym samym roku w zabytkowej elektrowni rozpoczęła działalność Galeria Sztuki Współczesnej „Elektrownia”. W 2009 roku powstało Muzeum Saturn, a w 2016 roku dawna elektrownia została włączona w jego struktury. W kolejnych latach rewitalizowano następne budynki dawnej kopalni (zob. galerię zdjęć). W październiku 2010 roku Elektrownia została włączona do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Aktualne informacje o kompleksie dostępne są na stronie internetowej Muzeum Saturn.
Ryszard Chybiorz / 10.07.2023 / Ostatnia aktualizacja 02.09.2026.
KWK Saturn
Logo Towarzystwa Górniczo - Przemysłowego Saturn.
KWK Saturn
Intensywny rozwój zakładu rozpoczął się około 1900 r., kiedy przeszedł on na własność Spółki Akcyjnej Towarzystwa Górniczo-Przemysłowego „Saturn”. Jej największymi udziałowcami byli łódzcy przedsiębiorcy związani z przemysłem włókienniczym – Karol von Scheibler i Alfred Biedermann.
Źródło fot. polska-org.pl / 1928-1930
KWK Saturn
Plan kopalni „Saturn” z 1955 r. obejmował następujące obiekty: 1) halę zborną (cechownię), 2) warsztat elektryczny, 3) transformatorownię, 4) warsztat mechaniczny, 5) elektrownię, 6) kotłownię, 7) garaże, 8) szyb nr 2, 9) szyb nr 1, 10) sortownię, 11) bocznicę kolejową, 12) budynek straży pożarnej, 13) wagę.
Źródło ryc. galeria-elektrownia.czeladz.pl
KWK Saturn
W 2005 r. do wojewódzkiej ewidencji zabytków wpisano następujące obiekty zespołu zabudowy kopalni „Saturn”: 1) budynek nadszybowy z wieżą wyciągową szybu I, 2) budynek maszynowni szybu I, 3) budynek nadszybowy szybu II, 4) budynek maszynowni szybu II, 5) budynek siłowni (sprężarkowni i rozdzielni), 6) budynek kotłowni, 7) budynek warsztatu mechanicznego z kuźnią, 8) budynek magazynu głównego, garaży i biur, 9) budynek cechowni, łaźni, szatni i administracji, 10) budynek straży pożarnej.
Fot. R. Chybiorz / 2020-05
KWK Saturn
W 2005 r. w budynku elektrowni, wzniesionym w latach 1902–1908, działalność rozpoczęło Stowarzyszenie Inicjatyw Kulturalnych, które utworzyło Galerię Sztuki Współczesnej „Elektrownia”.
Fot. R. Chybiorz / 2012-03
KWK Saturn
W 2016 r. oddano do użytku odrestaurowany budynek elektrowni przy ul. Dehnelów 45.
Fot. R. Chybiorz / 2016-09
KWK Saturn
Wnętrze budynku elektrowni zachowało się w doskonałym stanie, wraz z oryginalnymi maszynami i urządzeniami.
Źródło fot. galeria-elektrownia.czeladz.pl
KWK Saturn
W 2013 r. obok Galerii „Elektrownia” powstały dwa parkingi oraz pasaż z parkiem tematycznym, w którym na 12 panelach informacyjnych przedstawiono dziedzictwo przemysłowe i historię kopalni „Saturn”.
Fot. R. Chybiorz / 2016-09
KWK Saturn
W 2019 r. zakończono rewitalizację budynków transformatorowni i warsztatu elektrycznego, które zaadaptowano na potrzeby Centrum Usług Społecznościowych i Aktywności Lokalnej przy ul. Biedermanna 2.
Fot. R. Chybiorz / 2020-05
KWK Saturn
Budynek hali zbornej i cechowni przy ul. Dehnelów 43 przed rewitalizacją.
For. R. Chybiorz / 2020-05
KWK Saturn
W czerwcu 2023 r. oddano do użytku zrewitalizowane budynki hali zbornej i cechowni wraz z nowym, dobudowanym obiektem, w którym mieści się Mediateka. W sierpniu 2024 r. do cechowni przeniesiono Muzeum Saturn.
Fot. R. Chybiorz / 2026-03
KWK Saturn
Obok wyremontowanej cechowni urządzono górniczy plac zabaw.
Źródło fot. UM Czeladź
KWK Saturn
Budynek cechowni został zaadaptowany na Postindustrialne Centrum Zagłębiowskiego Górnictwa Węglowego. 4 grudnia 2025 r. otwarto tam pierwszą wystawę stałą pt. „Górnicza tożsamość Zagłębia”. Na zdjęciu jeden z eksponatów wystawy – makieta KWK „Saturn”.
Źródło fot. P. Sobierajski / Polska Press / 2025
KWK Saturn
Budynek strażnicy ogniowej przy ul. Dehnelów przed rewitalizacją.
Źródło fot. UM Czeladź / 2023
KWK Saturn
2 maja 2026 r. oddano do użytku zrewitalizowany budynek strażnicy ogniowej przy ul. Dehnelów 43A. Przed budynkiem ustawiono zabytkowy wóz strażacki marki Ford z 1917 r. Od 14 sierpnia w budynku działa kawiarnia.
Źródło fot. UM Czeladź / 2026-05
KWK Saturn
Budynek warsztatów mechanicznych przed rewitalizacją.
Fot. R. Chybiorz / 2020-05
KWK Saturn
Budynek warsztatów mechanicznych jest obecnie adaptowany na krytą pływalnię, której budowa ma zostać zakończona jesienią 2026 r.
Źródło fot. UM Czeladź / 2025
KWK Saturn
Basztowa wieża wyciągowa szybu II (typu Malakow, z kołami linowymi umieszczonymi w nadszybiu) wraz z budynkiem maszyny wyciągowej – stan przed rewitalizacją.
Fot. R. Chybiorz / 2026-03
KWK Saturn
Budynek nadszybia szybu I ze stalową wieżą wyciągową (pierwotnie basztową) wraz z budynkiem maszyny wyciągowej – stan przed rewitalizacją.
Fot. R. Chybiorz / 2026-03
KWK Saturn
Planowane jest zagospodarowanie obiektów przy szybie I na potrzeby restauracji.
Źródło fot. UM Czeladź
KWK Saturn
Po lewej stronie widoczna jest kotłownia z dwoma kominami, a po prawej – fragment warsztatu mechanicznego i kuźni przed rewitalizacją.
Fot. R. Chybiorz / 2012-03
KWK Saturn
Planowana jest rewitalizacja dawnej kotłowni i adaptacja budynku na jedną z najwyższych ścianek wspinaczkowych w kraju.
Źródło fot. UM Czeladź
KWK Saturn
W sąsiedztwie obiektów przemysłowych kopalni powstały m.in. willa dyrektora, budynek dyrekcji, dom ludowy, szkoła z domem nauczyciela, domy urzędników kopalni, a także osiedla mieszkaniowe dla robotników oraz parki: Jordanowski, pochodzący z lat 30. XX wieku, i Grabek, założony w latach 50. XX wieku.
Źródło ryc. galeria-elektrownia.czeladz.pl
KWK Saturn
W Pałacu pod Filarami – dawnej willi dyrektora kopalni „Saturn” – w latach 2009–2024 mieściła się siedziba Muzeum Saturn w Czeladzi. Obecnie jest to oddział muzeum, gdzie od 2000 roku mieści się sala ślubów czeladzkiego Urzędu Stanu Cywilnego.
Źródło fot. muzeum-saturn.czeladz.pl / 2020-05
KWK Saturn
W 2010 r. w tzw. Pałacu Saturna, dawnej siedzibie Biura Głównego Towarzystwa „Saturn”, a następnie dyrekcji kopalni, utworzono Centrum Biznesu i Konferencji z hotelem oraz strefą SPA.
Fot. R. Chybiorz / 2012-03
KWK Saturn
Planowany jest również remont Domu Ludowego przy ul. 21 Listopada 10. Budynek ten, wraz z pozostałymi obiektami kolonii robotniczej „Stary Saturn”, znajduje się w strefie ochrony konserwatorskiej.
Fot R. Chybiorz / 2026-03