Przełom Soły przez Beskid Mały
Beskid Mały tworzy zwartą grupę górską należącą do makroregionu Beskidów Zachodnich. Jego rzeźbę urozmaicają głębokie, miejscami przełomowe doliny Soły i Skawy, przebiegające na ogół z południa na północ. Dolina Soły dzieli Beskid Mały na część zachodnią, z grupą Magurki Wilkowickiej, oraz znacznie rozleglejszą część wschodnią, obejmującą Pasmo Łamanej Skały. Na wschodnim skraju, za doliną Skawy, znajduje się niewielki masyw Jaroszowickiej Góry (Richling i in. 2021).
Przełom Soły, częściowo przekształcony przez budowę systemu zbiorników zaporowych tworzących Kaskadę Soły, należy do najbardziej charakterystycznych krajobrazowo obszarów Beskidu Małego. Gęsta sieć szlaków pieszych i rowerowych oraz liczne punkty widokowe sprzyjają aktywnemu wypoczynkowi i podziwianiu panoram górskich.
Ryszard Chybiorz / 08.07.2026 / Ostatnia aktualizacja 02.09.2026.
Geneza przełomu
Strefa przełomu Soły rozwinięta jest w obrębie osadów serii godulskiej (płaszczowina śląska, Sl na rycinie) i pokrywa się ze strefą dyslokacyjną Soły. Ruchy neotektoniczne zachodziły tu jeszcze w późnym pliocenie i czwartorzędzie. Przełom Soły jest przykładem przełomu antecedentnego, powstającego podczas podnoszenia się podłoża poprzecznie do biegu rzeki. Jeśli proces ten przebiega powoli, a rzeka dysponuje wystarczającą energią erozyjną, może wcinać się w podłoże w tempie zbliżonym do tempa wypiętrzania terenu. W efekcie dolina zachowuje swoje pierwotne położenie.
Źródło ryc. Zuchiewicz (2007, zmienione)
Ochrona przyrody
Przełom Soły położony jest na terenie Parku Krajobrazowego Beskidu Małego oraz jego otuliny. W gminie Porąbka i Czernichów znajdują się enklawy obszaru Natura 2000 – specjalnego obszaru ochrony siedlisk „Beskid Mały”, natomiast w sołectwie Porąbka utworzono rezerwat przyrody „Zasolnica”.
Źródło ryc. zpk.com.pl (zmienione)
Zagospodarowanie turystyczne
Przez północną i południową część przełomu Soły przebiega gęsta sieć szlaków turystycznych, obejmująca główne trasy długodystansowe oraz szlaki łącznikowe. Jednym z najważniejszych punktów widokowych jest Góra Żar. O budowie geologicznej tego obszaru świadczą liczne odsłonięcia skalne, z których pięć zostało wpisanych do Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski, prowadzonego przez PIG-PIB.
Źródło ryc. mapy.com/pl (zmienione i zmodyfikowane)
Odsłonięcia skalne
Z kamieniołomów i wkopów pozyskiwano skały wykorzystywane do wznoszenia zapór wodnych, utwardzania dróg oraz jako materiał budowlany. Na archiwalnym zdjęciu widoczne jest odsłonięcie przy zaporze Tresna.
Źródło fot. FB Kaskada rzeki Soły
Odsłonięcia skalne
Cztery odsłonięcia – Wielka Puszcza, Porąbka Kozubnik, Porąbka i Tresna – posiadają szczegółową dokumentację sedymentologiczną (Bębenek 2011). Na rycinie tablica informacyjna zaprojektowana dla odsłonięcia Porąbka.
Źródło ryc. S. Bębenek (2011)
Odsłonięcia skalne
Na rycinie projekt adaptacji nieczynnego kamieniołomu w Porąbce - Kozubniku na rozwój geoturystyki.
Źródło ryc. S. Bębenek (2011)
Kaskada Soły
Na rzece Sole utworzono w latach 1934–1967 system trzech zapór i zbiorników wodnych, tworzących tzw. Kaskadę Soły: Tresna (Jezioro Żywieckie), Porąbka (Jezioro Międzybrodzkie) i Czaniec (Jezioro Czanieckie). Pełnią one ważne funkcje przeciwpowodziowe, retencyjne, energetyczne oraz zaopatrzenia w wodę dla aglomeracji śląskiej. Nad przełomem znajduje się Góra Żar, znana z elektrowni szczytowo-pompowej, kolei linowo-terenowej oraz pięknych punktów widokowych.
Fot. R. Chybiorz / 2018-08
Jezioro Żywieckie
Widok z południa na dolinę Soły i Jezioro Żywieckie w Kotlinie Żywieckiej oraz zaporę Tresna, Jezioro Międzybrodzkie i Górę Żar w Beskidzie Małym.
Źródło fot. FB Kaskada rzeki Soły
Jezioro Międzybrodzkie i Góra Żar
Widok z północnego zachodu na zaporę Porąbka, Jezioro Międzybrodzkie oraz Górę Żar. Na szczycie Góry Żar znajduje się górny zbiornik (całkowicie sztuczny) elektrowni szczytowo-pompowej Porąbka-Żar, natomiast zbiornik dolny stanowi Jezioro Międzybrodzkie. Elektrownia, powstała w latach 1971–1979, oferuje bardzo ciekawy program zwiedzania i udostępniona jest dla zwiedzających całorocznie (do dnia 01.04.2028 w remoncie).
Źródło fot. J. Moczulski / katowice.wyborcza.pl
Jezioro Czanieckie
Widok z południowego wschodu na górny zbiornik elektrowni szczytowo-pompowej na Górze Żar oraz Jezioro Czanieckie z stacją uzdatniania wody (w kole). Na przedpolu Beskidu Małego rozciąga się Pogórze Śląskie i Pogórze Wilamowickie.
Źródło fot. FB Kaskada rzeki Soły / R. Chybiorz
Kiczera
Nieopodal Góry Żar (761 m n.p.m.) wznosi się Kiczera (827 m n.p.m.), z której rozciągają się rozległe widoki na Beskid Żywiecki, Beskid Śląski, Beskid Mały oraz Kotlinę Żywiecką.
Źródło fot. zuziawdrodze.blogspot.com
Zamek Wołek
Na zachodnim brzegu przełomu Soły, przy ścieżce spacerowej Porąbka – Kamieniołom Kozy, na stokach Bujakowskiego Gronia zachowały się ruiny średniowiecznego gotyckiego zamku Wołek. Nieco wyżej znajduje się wychodnia fliszu karpackiego nad Wołkiem, stanowiąca interesujący przykład budowy geologicznej tego obszaru.
Źródło fot. zuziawdrodze.blogspot.com